Του Γιώργου Κουβίδη, Διευθυντή του JOIST Defence Innovation Hub
Το τέλος της γραμμικής προσαρμογής
Οι στρατοί, κατά το κοινώς λεγόμενο, προετοιμάζονται για τον προηγούμενο πόλεμο. Η φράση ενδεχομένως αδικεί τους επιτελείς, οι οποίοι μελετούν συστηματικά το μέλλον, με σενάρια, επιχειρησιακές αναλύσεις και ασκήσεις που εξετάζουν απειλές οι οποίες δεν έχουν ακόμη εμφανιστεί. Οι εκτιμήσεις τους, όμως, τροφοδοτούν διαδικασίες σχεδιασμού, προμήθειας και εκπαίδευσης που μετρώνται σε χρόνια, συχνά και σε δεκαετίες, ενώ ο χαρακτήρας του πολέμου μπορεί πλέον να μεταβάλλεται μέσα σε λίγους μήνες. Η αντίφαση είναι ήδη ορατή στο πεδίο.
Η Ουκρανία αποτελεί το πιο απτό σύγχρονο παράδειγμα. Τακτικές, συστήματα και αντίμετρα που κυριαρχούσαν στο πεδίο σε μια δεδομένη στιγμή έχαναν την αποτελεσματικότητά τους λίγους μήνες αργότερα. Χαμηλού κόστους μη επανδρωμένα συστήματα, συχνά εμπορικής προέλευσης, χρησιμοποιήθηκαν για την προσβολή οχημάτων και υποδομών πολλαπλάσιας αξίας. Ο ηλεκτρονικός πόλεμος επέβαλε διαρκή επανασχεδιασμό ζεύξεων, πλοήγησης και τακτικών, σε σημείο που η δυνατότητα ταχείας αναβάθμισης του λογισμικού αποδείχθηκε εξίσου κρίσιμη με τα παραδοσιακά τεχνικά χαρακτηριστικά ενός συστήματος. Στην Ερυθρά Θάλασσα, φθηνές εναέριες και επιθαλάσσιες απειλές υποχρέωσαν στόλους υψηλής τεχνολογίας να επανεξετάσουν τους κανόνες εμπλοκής και το κόστος κάθε αναχαίτισης. Η συστηματική αντιμετώπιση φθηνών απειλών με κατευθυνόμενα βλήματα πολλαπλάσιας αξίας δεν συνιστά βιώσιμη λύση, ούτε επιχειρησιακά ούτε οικονομικά.
Το συμπέρασμα δεν είναι ότι τα drones «κέρδισαν» ή ότι οι μεγάλες πλατφόρμες «τελείωσαν». Τέτοιες απλουστεύσεις είναι εξίσου επικίνδυνες με την αδράνεια. Το βαθύτερο δίδαγμα είναι ότι κανένα σημερινό συμπέρασμα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένο για την επόμενη σύγκρουση. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να αντιγράψουμε τις λύσεις που λειτουργούν σήμερα, αλλά να αποκτήσουμε την ικανότητα να παράγουμε, να δοκιμάζουμε και να ενσωματώνουμε νέες λύσεις διαρκώς. Με άλλα λόγια, να μετατρέψουμε την καινοτομία από περιστασιακή πρωτοβουλία σε μόνιμη θεσμική ικανότητα.
Η καινοτομία ως ικανότητα, όχι ως προμήθεια
Η συνήθης αντίδραση ενός αμυντικού οργανισμού απέναντι σε μια νέα τεχνολογία είναι η προμήθειά της. Όμως η απόκτηση ενός καινοτόμου συστήματος δεν καθιστά από μόνη της τον οργανισμό καινοτόμο, όπως η αγορά ενός βιβλίου δεν καθιστά κανέναν αναγνώστη. Αν το σύστημα ενταχθεί σε αμετάβλητα δόγματα, διαδικασίες και νοοτροπίες, η αξία του μπορεί να έχει περιοριστεί πριν ακόμη ολοκληρωθεί η παραλαβή του.
Η καινοτομία ως θεσμική ικανότητα σημαίνει κάτι διαφορετικό. Σημαίνει έναν μόνιμο μηχανισμό που ανιχνεύει την τεχνολογική και επιχειρησιακή αλλαγή, πειραματίζεται γρήγορα και με ελεγχόμενο κόστος, αποτυγχάνει έγκαιρα χωρίς θεσμικό στίγμα και μετατρέπει τα διδάγματα σε δόγμα, εκπαίδευση και υλικό μέσα σε μήνες αντί για δεκαετίες. Οι ένοπλες δυνάμεις που θα υπερέχουν στο μέλλον δεν θα είναι κατ’ ανάγκην εκείνες με τον μεγαλύτερο προϋπολογισμό, αλλά εκείνες με τον ταχύτερο και αποτελεσματικότερο κύκλο μάθησης.
Η μετάβαση αυτή προϋποθέτει συγκεκριμένες μεταβολές, οι οποίες αλληλοσυμπληρώνονται: καμία δεν αποδίδει πλήρως χωρίς τις υπόλοιπες.
Θεσμοθετημένος πειραματισμός
Ο πειραματισμός δεν μπορεί να αποτελεί παράπλευρη δραστηριότητα φιλότιμων αξιωματικών. Απαιτεί μόνιμες δομές: μονάδες πειραματισμού με διακριτούς πόρους, πρόσβαση σε κατάλληλα πεδία και υποδομές δοκιμών, καθώς και ασκήσεις σχεδιασμένες ώστε να ελέγχουν νέες ιδέες υπό ρεαλιστικές συνθήκες και ενεργή αντιπαλότητα, όχι απλώς να επιβεβαιώνουν τις υφιστάμενες. Εξίσου κρίσιμη είναι η θεσμική ανοχή στην αποτυχία. Ένα πείραμα που αποτυγχάνει γρήγορα, ελεγχόμενα και με χαμηλό κόστος αποτελεί επιτυχία του συστήματος μάθησης, όχι στίγμα για εκείνον που το εισηγήθηκε. Αν η αποτυχία τιμωρείται, το σύστημα θα παράγει μόνο πειράματα με προεξοφλημένο αποτέλεσμα, δηλαδή κανένα πραγματικό πείραμα.
Προμήθειες δύο ταχυτήτων
Οι μεγάλες πλατφόρμες θα συνεχίσουν να απαιτούν πολυετείς διαδικασίες, και ορθώς, καθώς η διαφάνεια, η ασφάλεια και ο έλεγχος δεν μπορούν να θυσιάζονται. Παράλληλα, όμως, απαιτείται μια ταχύτερη διαδρομή για λύσεις χαμηλότερου κόστους και σύντομου τεχνολογικού κύκλου, όπως λογισμικό, μη επανδρωμένα συστήματα, αντίμετρα και εργαλεία ανάλυσης, με ελέγχους ανάλογους προς το κόστος και τον κίνδυνο κάθε προμήθειας και όχι ενιαίους για όλες. Όταν η απειλή εξελίσσεται ανά εξάμηνο, μια διαδικασία προμήθειας πέντε ετών κινδυνεύει να παραδώσει μια λύση ήδη ξεπερασμένη. Το ευρωπαϊκό πλαίσιο κινείται προς την ενίσχυση της αμυντικής καινοτομίας και της βιομηχανικής ετοιμότητας, μέσω εργαλείων όπως το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας και το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Αμυντικής Βιομηχανίας. Οι εθνικές διαδικασίες πρέπει να μπορούν να αξιοποιούν αυτή τη δυναμική χωρίς να ακυρώνουν, στην πράξη, την ταχύτητα που τα εργαλεία αυτά επιδιώκουν.
Το λογισμικό ως επιχειρησιακό υλικό
Στα σύγχρονα συστήματα, σημαντικό μέρος της επιχειρησιακής υπεροχής ενσωματώνεται στο λογισμικό: στους αλγορίθμους συγχώνευσης δεδομένων, στις βιβλιοθήκες απειλών του ηλεκτρονικού πολέμου, στα μοντέλα υποβοήθησης αποφάσεων. Το λογισμικό, όμως, δεν «παραλαμβάνεται» άπαξ. Είτε επικαιροποιείται διαρκώς είτε απαξιώνεται. Αυτό προϋποθέτει συμβάσεις που επιτρέπουν συνεχή εξέλιξη, δικαιώματα πρόσβασης στον κώδικα και στα δεδομένα υπό εθνικό έλεγχο, καθώς και στελέχη εντός των ενόπλων δυνάμεων ικανά να διαλέγονται ισότιμα με τους προμηθευτές. Χωρίς αυτή την εσωτερική τεχνική επάρκεια, η εξάρτηση από τον προμηθευτή μετατρέπεται σε επιχειρησιακή ευπάθεια.
Άνοιγμα στο ευρύτερο οικοσύστημα καινοτομίας
Σε κρίσιμα πεδία, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η ρομποτική, η μικροηλεκτρονική και οι διαστημικές υπηρεσίες, μεγάλο μέρος της τεχνολογικής εξέλιξης συντελείται πλέον σε νεοφυείς επιχειρήσεις, πανεπιστήμια και εμπορικές αγορές. Ένοπλες δυνάμεις που επικοινωνούν αποκλειστικά με τους παραδοσιακούς αμυντικούς προμηθευτές κινδυνεύουν να αποκοπούν από σημαντικές πηγές τεχνολογικής αλλαγής. Απαιτούνται σταθερές θεσμικές δίοδοι: προκλήσεις καινοτομίας βασισμένες σε πραγματικές επιχειρησιακές ανάγκες, ταχείες συμβάσεις για την επίδειξη πρωτοτύπων και ασφαλή πλαίσια συνεργασίας, στα οποία ο τελικός χρήστης, ο ερευνητής και ο επιχειρηματίας συναντώνται πριν από τη σύνταξη των προδιαγραφών, όχι μετά.
Η ελληνική διάσταση
Για την Ελλάδα, η συζήτηση αυτή δεν είναι ακαδημαϊκή. Η χώρα βρίσκεται σε περιβάλλον ασφάλειας υψηλών απαιτήσεων και ταχείας τεχνολογικής εξέλιξης, σε μια ευρύτερη περιοχή όπου κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες επενδύουν συστηματικά σε μη επανδρωμένα συστήματα και αναδυόμενες τεχνολογίες. Ταυτόχρονα, διαθέτει σημαντικά συστατικά της απάντησης: αξιόμαχες ένοπλες δυνάμεις με ουσιαστική επιχειρησιακή εμπειρία, ερευνητικό δυναμικό διεθνούς επιπέδου, αναπτυσσόμενο οικοσύστημα νεοφυών επιχειρήσεων και πρόσβαση σε ευρωπαϊκά και συμμαχικά εργαλεία, από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας έως το NATO DIANA.
Αυτό που εξακολουθεί να χρειάζεται ενίσχυση είναι ο συνδετικός ιστός: οι μόνιμοι μηχανισμοί που φέρνουν την επιχειρησιακή ανάγκη σε επαφή με την τεχνολογική λύση και επιτρέπουν τη δοκιμή, την αξιολόγηση και την προσαρμογή της σε κύκλους μηνών. Στη διαμόρφωση αυτού του ιστού επιδιώκει να συμβάλει και το JOIST Defence Innovation Hub, μεταφράζοντας επιχειρησιακές ανάγκες σε προκλήσεις προς το οικοσύστημα, διασυνδέοντας ελληνικές εταιρείες και ερευνητικές ομάδες με ευρωπαϊκά και συμμαχικά εργαλεία και δημιουργώντας πλαίσια συνεργασίας στα οποία ο τελικός χρήστης, ο μηχανικός και ο σχεδιαστής πολιτικής συνδιαμορφώνουν λύσεις.
Η ταχύτητα μάθησης ως αποτρεπτική ισχύς
Η αποτροπή στηρίχθηκε ιστορικά στην αριθμητική και τεχνολογική υπεροχή. Στο περιβάλλον που διαμορφώνεται, προστίθεται ένας ακόμη πυλώνας: η ταχύτητα προσαρμογής. Ένας αντίπαλος που γνωρίζει ότι κάθε τακτική ή τεχνολογική καινοτομία του μπορεί να αντιμετωπιστεί μέσα σε λίγους μήνες βρίσκεται απέναντι σε διαφορετικό υπολογισμό κόστους και οφέλους από εκείνον που προεξοφλεί πολυετή αδράνεια. Η ικανότητα μάθησης, όταν είναι ορατή στον αντίπαλο, αποτρέπει.
Δεν μπορούμε να προβλέψουμε με ακρίβεια το πεδίο του αύριο. Μπορούμε, όμως, να οικοδομήσουμε σήμερα τον οργανισμό που θα το κατανοήσει και θα προσαρμοστεί ταχύτερα από τον αντίπαλο. Υπό αυτή την έννοια, η συνεχής καινοτομία δεν αποτελεί πολυτέλεια ούτε προνόμιο των στρατών που διαθέτουν αφθονία πόρων. Αποτελεί επιχειρησιακή αναγκαιότητα και θεσμική προϋπόθεση επιβίωσης.
