Η προσθήκη τεσσάρων φρεγατών FDI στον ελληνικό Στόλο, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το 2029, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες και δαπανηρότερες κινήσεις ενίσχυσης του Πολεμικού Ναυτικού τις τελευταίες δεκαετίες. Στην άλλη άκρη, όμως, του ίδιου «νήματος» -της συνολικής αριθμητικής και ποιοτικής ισχύος του Κλάδου- η εξέλιξη των τελευταίων ετών προκαλεί έντονο προβληματισμό. Κι αυτό καθώς από το 2010 περίπου και μετά —με συμβατικό ορόσημο την έναρξη της δημοσιονομικής κρίσης, η οποία ανέκοψε την εξέλιξη πολλών εξοπλιστικών προγραμμάτων— ο συνολικός αριθμός των πολεμικών μας πλοίων μειώνεται σταθερά.
Για να γίνει αντιληπτή η έκταση της μεταβολής, καταγράφουμε στη συνέχεια τις αποσύρσεις και τις απώλειες που έχουν ήδη σημειωθεί, καθώς και εκείνες που εκτιμάται ότι ενδέχεται να ακολουθήσουν τα επόμενα χρόνια, ανά κατηγορία πλοίων. Πρέπει εξαρχής να διευκρινιστεί ότι οι μελλοντικές αποσύρσεις που αναφέρονται δεν έχουν επιβεβαιωθεί επισήμως. Αποτελούν εκτιμήσεις με βάση την ηλικία και την κατάσταση των μονάδων και τις διαθέσιμες πληροφορίες.
1. Φρεγάτες
Στο Στόλο προστίθενται σταδιακά οι τέσσερις φρεγάτες FDI. Με την ολοκλήρωση της ένταξής τους εκτιμάται ότι θα αποσυρθούν οι δύο παλαιές φρεγάτες κλάσης S που δεν είχαν ενταχθεί στο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού των αρχών της δεκαετίας του 2000 και εξακολουθούν να υπηρετούν: οι «Κανάρης» και «Νικηφόρος Φωκάς».
Από την ίδια κλάση έχουν ήδη αποσυρθεί οι «Μπουμπουλίνα» (το 2013) και «Θεμιστοκλής» (το 2026). Από τις έξι υπόλοιπες μονάδες εκτιμάται ότι δύο ακόμη θα παροπλιστούν και να χρησιμοποιηθούν ως πηγή ανταλλακτικών, ώστε οι άλλες τέσσερις να παραμείνουν για ορισμένα χρόνια σε υπηρεσία, σε ρόλο “κορβέτας” όπως έχει δηλωθεί.
Οπότε στις μεγάλες μονάδες επιφανείας παραμένουν οι τέσσερις φρεγάτες ΜΕΚΟ 200ΗΝ, για τις οποίες προβλέπεται πρόγραμμα αναβάθμισης και αναμένεται η απόκτηση ιταλικών φρεγατών κλάσης Bergamini: δύο σε πρώτη φάση και, σύμφωνα με τον σχεδιασμό, άλλων δύο αργότερα, χωρίς όμως να έχει ακόμη ολοκληρωθεί η σχετική συμφωνία.
Συνολικά, αποσύρσεις έως σήμερα: 2 φρεγάτες κλάσης S. Εκτιμώμενες αποσύρσεις τα αμέσως επόμενα χρόνια: 4.
2. Υποβρύχια
Σε υπηρεσία παραμένουν τα τέσσερα Type 214HN -«Παπανικολής», «Πιπίνος», «Ματρώζος» και «Κατσώνης» – μαζί με το «Ωκεανός», το οποίο εκσυγχρονίστηκε στο πλαίσιο του προγράμματος Neptune II και διαθέτει σύστημα αναερόβιας πρόωσης. Παρά την μετασκευή και αναβάθμιση όμως, το “Ωκεανός” παραμένει καθέλκυσης του 1978, άρα ο χρόνος υπηρεσίας του δεν έχει μεγάλο ορίζοντα.
Από τα άλλα επτά υποβρύχια, Type 209/1100 και Type 209/1200, που διέθετε το Πολεμικό Ναυτικό έχουν ήδη παροπλιστεί τα «Ποσειδών», «Γλαύκος», «Πρωτεύς» και «Τρίτων». Εκτιμάται ότι θα ακολουθήσει το «Νηρεύς». Θα απομείνουν τότε τα «Αμφιτρίτη» και «Πόντος», τα οποία, λόγω ηλικίας, είναι εξίσου πιθανό να αποσυρθούν σύντομα καθώς έχουν συμπληρώσει περίπου 46-47 χρόνια από την ένταξή τους σε υπηρεσία.
Αποσύρσεις έως σήμερα: 4. Εκτιμώμενες αποσύρσεις: 3.
3. Πυραυλάκατοι
Ο σύγχρονος πυρήνας της κατηγορίας αποτελείται από τις επτά πυραυλακάτους κλάσης «Ρουσσέν», οι οποίες συνεχίζουν ενώ έχει αρχίσει η συζήτηση για αναβάθμισή τους.
Στα σκάφη La Combattante IIIB, από τις έξι μονάδες που κατασκευάστηκαν για το Πολεμικό Ναυτικό, τρεις, οι «Καβαλούδης», «Ξένος» και «Σιμιτζόπουλος» αποσύρθηκαν την περίοδο 2024-2025. Σε υπηρεσία παραμένουν οι «Ντεγιάννης» και «Σταράκης». (Η «Κωστάκος» βυθίστηκε στο τραγικό δυστύχημα του 1996, αλλά δεν την προσμετράμε στο σύνολο καθώς εστιάζουμε από το 2010 και μετά).
Από την κλάση La Combattante IIIA παραμένουν σε υπηρεσία και οι τέσσερις αρχικές μονάδες: «Λάσκος», «Μπλέσσας», «Μυκόνιος» και «Τρουπάκης». Αυτές μαζί με τις δύο IIIB που απομένουν, έχουν συμπληρώσει περίπου 45 έως 49 χρόνια υπηρεσίας. Κατά συνέπεια, η απόσυρσή όλων μέσα στα επόμενα χρόνια θεωρείται πολύ πιθανή.
Υπενθυμίζεται επίσης ότι και οι έξι πυραυλάκατοι κλάσης S-148, οι «Βότσης», «Πεζόπουλος», «Βλαχάβας», «Μαριδάκης», «Τουρνάς» και «Σακίπης»,αποσύρθηκαν σταδιακά από το 2011 έως το 2025.
Αποσύρσεις έως σήμερα: 9. Εκτιμώμενες αποσύρσεις: 6.
4. Παράκτια περιπολικά
Στην κατηγορία αυτή καταγράφεται θετικά η πρόσφατη προσθήκη τεσσάρων περιπολικών κλάσης Island. Ενώ τα δύο σκάφη κλάσης «Αντωνίου» που υπηρετούν -το ομώνυμο και το «Στάμου»- εκτιμάται ότι θα αποσυρθούν μετά την ένταξη των τριών μεταχειρισμένων περιπολικών κλάσης Marine Protector (άλλη μια προσθήκη). Ακόμη, τα τελευταία χρόνια αποσύρθηκαν τα τρία εναπομείναντα σκάφη κλάσης Nasty, τα «Ανδρομέδα», «Πήγασος» και «Τοξότης». Τέλος, το «Κύκνος» προσάραξε το 2021 και τέθηκε εκτός υπηρεσίας, καθώς η επισκευή του κρίθηκε οικονομικά ασύμφορη.
Αποσύρσεις ή απώλειες έως σήμερα: 4. Εκτιμώμενες αποσύρσεις: 2.
5. Κανονιοφόροι
Σε υπηρεσία παραμένουν οι τέσσερις κανονιοφόροι Osprey 56A —«Κραταιός», «Αήττητος», «Νικηφόρος» και «Μαχητής»— οι οποίες έχουν αναβαθμιστεί, μεταξύ άλλων, με την πρόσφατη προσθήκη εκτοξευτών πυραύλων, Spike NLOS.
Από τις δύο Osprey 55 έχει αποσυρθεί η «Αρματωλός», ενώ παραμένει η «Ναύμαχος». Σε υπηρεσία βρίσκονται επίσης οι δύο Osprey 56, «Κάσος» και «Πολεμιστής». Λόγω ηλικίας, εκτιμάται ότι και οι τρεις αυτές μονάδες θα παροπλιστούν τα επόμενα χρόνια. Από την κλάση Asheville έχει αποσυρθεί η «Ορμή», ενώ παραμένει η «Τόλμη», η οποία επίσης θα αποσυρθεί σχετικά σύντομα.
Αποσύρσεις έως σήμερα: 2. Εκτιμώμενες αποσύρσεις: 4.
6. Ναρκοθηρευτικά
Μόλις δύο ναρκοθηρευτικά παραμένουν σε υπηρεσία: τα «Ευνίκη» και «Ευρώπη», ηλικίας 32 και 40 ετών αντιστοίχως. Το «Καλυψώ» τελεί υπό παροπλισμό, ενώ το 2020 καταστράφηκε το «Καλλιστώ» έπειτα από σύγκρουση με εμπορικό πλοίο έξω από το λιμάνι του Πειραιά.
Αποσύρσεις ή απώλειες έως σήμερα: 2.
7. Πλοία ταχείας μεταφοράς
Το Πολεμικό Ναυτικό απέκτησε στις αρχές της δεκαετίας του 2000 συνολικά τέσσερα αερόστρωμνα αποβατικά πλοία κλάσης Zubr, δύο από την Ουκρανία και δύο από τη Ρωσία. Πλέον παραμένει σε υπηρεσία μόνο το «Ιθάκη», ενώ τα «Κέρκυρα», «Ζάκυνθος» και «Κεφαλληνία» έχουν αποσυρθεί εξαιτίας προβλημάτων συντήρησης και τεχνικής υποστήριξης. Είναι υπόθεση μας ότι και το «Ιθάκη» θα ακολουθήσει την ίδια πορεία.
Αποσύρσεις έως σήμερα: 3. Εκτιμώμενες μελλοντικές αποσύρσεις: 1.
8. Αρματαγωγά
Σε υπηρεσία παραμένουν και τα πέντε αρματαγωγά κλάσης «Ιάσων», τα οποία έχουν ηλικία περίπου 26 έως 36 ετών. Δεν προσμετράται κάποια απόσυρση στην παρούσα καταγραφή.
9. Πλοία γενικής υποστήριξης
Πρόκειται για τη μοναδική κατηγορία πλοίων του Πολεμικού Ναυτικού που έχει ενισχυθεί αισθητά τα τελευταία χρόνια, μιας και εντάχθηκαν τα μεταχειρισμένα μεγάλου εκτοπίσματος, «Άτλας», «Ηρακλής», «Αίας» και «Περσέας», τα οποία δωρήθηκαν από τον ευπατρίδη και πατριώτη Παναγιώτη Λασκαρίδη και κάλυψαν σημαντικές ανάγκες υποστήριξης του Στόλου.
Σε υπηρεσία παραμένουν επίσης ο «Προμηθεύς», ηλικίας περίπου 23 ετών, και το «Αλιάκμων», ηλικίας περίπου 60 ετών. Το τελευταίο εκτιμάται ότι θα αποσυρθεί τα επόμενα χρόνια, όπως έχει ήδη συμβεί με το «Αξιός», χωρίς να έχει ανακοινωθεί συγκεκριμένη ημερομηνία.
Αποσύρσεις έως σήμερα: 1. Εκτιμώμενες μελλοντικές αποσύρσεις: 1.
Η άθροιση που προβληματίζει
Με βάση τις παραπάνω κατηγορίες, από το 2010 έως σήμερα έχουν αποσυρθεί ή απολεσθεί 27 πλοία. Ενώ αλλα 21 εκτιμάται ότι θα αποσυρθούν στα επόμενα κοντινά χρόνια, οπότε το δυνητικό σύνολο ανέρχεται σε 48 μονάδες.
Στην πλευρά των ενισχύσεων καταγράφονται τέσσερις φρεγάτες FDI, τέσσερις φρεγάτες Bergamini -δύο σε πρώτη φάση και δύο αργότερα, σύμφωνα με τον υφιστάμενο σχεδιασμό-, τέσσερα πλοία γενικής υποστήριξης και επτά παράκτια περιπολικά, κλάσεων Island και Marine Protector. Άρα έχουμε σύνολο δυνητικών εισροών 19 πλοία.
Με αυτή τη μέθοδο υπολογισμού προκύπτει ένα ισοζύγιο αρνητικό κατά 29 σκάφη. Η σύγκριση, όμως, θέλει προσοχή μιας και προσμετρά ήδη πραγματοποιημένες αποσύρσεις και εκτιμήσεις των επόμενων, ενώ παράλληλα μετρά και τα παραδοθέντα/υπό παράδοση πλοία και τα προγράμματα που δεν έχουν όλα ακόμη συμβασιοποιηθεί.
Να τονίσουμε εδώ πως από τα 19 πλοία που έχουν ενταχθεί ή προβλέπεται να ενταχθούν, μόνο οι τέσσερις FDI είναι νεότευκτες. Όλα τα υπόλοιπα είναι μεταχειρισμένα. Αυτό δεν σημαίνει ότι στερούνται επιχειρησιακής αξίας -ιδίως οι Bergamini είναι σύγχρονες μονάδες πρώτης γραμμής—, αλλά δείχνει ότι η αριθμητική ανανέωση στηρίζεται κυρίως στην αξιοποίηση υφιστάμενων πλοίων και όχι σε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα νέων ναυπηγήσεων.
Πρέπει επίσης να καταγραφεί ότι το Πολεμικό Ναυτικό καθυστέρησε όσο ήταν δυνατόν πολλούς από αυτούς τους παροπλισμούς. Πληρώματα, τεχνικό προσωπικό και διοίκηση κλήθηκαν επί χρόνια να διατηρούν επιχειρησιακά πλοία που, υπό διαφορετικές συνθήκες, θα έπρεπε να είχαν αποσυρθεί πολύ νωρίτερα αλλά οι ανάγκες δεν επέτρεπαν την έγκαιρη αντικατάστασή τους. Έτσι, υποβρύχια ηλικίας περίπου μισού αιώνα εξακολουθούσαν να καταδύονται, ενώ περιπολικά και φρεγάτες πολλών δεκαετιών αναλάμβαναν απαιτητικές αποστολές, όπως κατά τη μεγάλη αύξηση των μεταναστευτικών ροών το 2015 και την ένταση με την Τουρκία το 2020. Η σχεδόν ηρωϊκή διατήρηση αυτών των μονάδων σε αξιόπλοη κατάσταση απαίτησε μεγάλη (και εξαντλητική) προσπάθεια από τα πληρώματα και τους τεχνικούς, καθώς και πλήθος αυτοσχέδιων ή προσωρινών τεχνικών λύσεων.
Πού «πονάμε» περισσότερο
Η αριθμητική μείωση του Στόλου έχει πλήξει πρώτα τα υποβρύχια. Αν επαληθευτεί το σενάριο αποσύρσεων, το Πολεμικό Ναυτικό θα μείνει με μόλις 4 μονάδες, τα Type 214HN. Evώ η σχεδίαση, η κατασκευή, οι δοκιμές και η επιχειρησιακή ένταξη νέων σκαφών αποτελούν εξαιρετικά σύνθετη και πολυετή διαδικασία που ακουμπά ή και ξεπερνά τα 7 χρόνια, ακόμη και να δοθεί παραγγελία “χθες”. Επομένως η ουσιαστική ενίσχυση του στόλου των υποβρυχίων θα απαιτήσει καιρό και διεθνώς λύσεις μεταχειρισμένων δεν εμφανίζονται.
Την ίδια στιγμή, η Τουρκία διατηρεί σημαντικό αριθμό υποβρυχίων Type 209 διαφορετικών υποκλάσεων, εφαρμόζοντας προγράμματα εκσυγχρονισμού, στις 8 νεότερες μονάδες που θα παραμείνουν σε υπηρεσία για χρόνια ακόμη (κλάσεις Gur και Preveze). Παράλληλα παραλαμβάνει σταδιακά έξι νεότευκτα υποβρύχια κλάσης Reis, βασισμένα στον τύπο 214TN, και έχει αρχίσει την υλοποίηση του προγράμματος εθνικού υποβρυχίου MİLDEN. Αναπτύσσει επίσης το ελαφρύ υποβρύχιο STM500 (παράκτιας δράσης, εκτοπίσματος 500 τόνων), χωρίς να είναι αποσαφηνισμένο αν πρόκειται για οριστικοποιημένη παραγγελία του τουρκικού Ναυτικού, ή για σκάφος δοκιμών.
Η δεύτερη κατηγορία στην οποία δημιουργείται κενό στο Αιγαίο είναι οι κανονιοφόροι και τα περιπολικά. Πρόκειται για μικρότερα σκάφη που δεν φέρουν το βαρύ οπλισμό μιας κύριας μονάδας κρούσης, αλλά εξασφαλίζουν συνεχή παρουσία σε όλο το μήκος των θαλάσσιων συνόρων και αναλαμβάνουν μεγάλο όγκο αποστολών επιτήρησης, αστυνόμευσης, προστασίας και βέβαια προβολής σημαίας.
Εδώ παρουσιάζεται μια ουσιαστική ευκαιρία εφαρμογής της ιδέας του «εθνικού πλοίου»: ενός σχεδίου εκτοπίσματος έως 600-700 τόνων —ή και μικρότερου— που θα αναπτυχθεί και κυρίως θα κατασκευαστεί στην Ελλάδα. Και ανάλογα με τη διαμόρφωση και τον εξοπλισμό του, θα μπορούσε να καλύψει διαφορετικούς ρόλους: κανονιοφόρου, περιπολικού του Πολεμικού Ναυτικού, περιπολικού του Λιμενικού Σώματος ή σκάφους ειδικών αποστολών. Θα μπορούσε επίσης να αξιοποιεί στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό εγχώρια συστήματα και να λειτουργήσει ως πεδίο ανάπτυξης ελληνικών τεχνολογιών, όπως ενός συστήματος διαχείρισης μάχης. Στο ίδιο σκάφος μπορεί να αξιοποιηθούν όπλα και συστήματα από τα υπό απόσυρση/αποσυρμένα σκάφη (π.χ. τα πυροβόλα 76 χιλιοστών, τα εγγύς άμυνας πυροβόλα Phalanx κ.ο.κ.), άρα να έχουμε και εξοικονόμηση και ανακύκλωση αξιόλογων απαρτιών.
Τρίτη κατηγορία στην οποία εντοπίζεται σοβαρή υστέρηση είναι τα ναρκοθηρευτικά. Οι δύο σημερινές μονάδες δεν επαρκούν για το σύνολο των επιχειρησιακών αναγκών. Και εδώ θα μπορούσε να εξεταστεί μια εγχώρια λύση. Ίσως και ως εκδοχή του “εθνικού πλοίου” αλλά ως σκάφους-φορέα μη επανδρωμένων συστημάτων επιφανείας και υποβρύχιων οχημάτων, που διεθνώς είναι η τάση της σύγχρονης ναρκοθηρίας.
Στην παραπάνω καταγραφή δεν εξετάστηκε αναλυτικά η πολυάριθμη και ιδιαίτερα χρήσιμη κατηγορία των βοηθητικών πλοίων: υδροφόρα, πετρελαιοφόρα, υδρογραφικά, πλοία μεταφοράς προσωπικού, ρυμουλκά και άλλες μονάδες. Και σε αυτή την κατηγορία έχουν σημειωθεί αποσύρσεις και απαιτείται ενίσχυση. Οι σχετικές νέες κατασκευές, όμως, μπορούν να υλοποιηθούν με πολύ χαμηλότερο κόστος από εκείνο των κύριων μονάδων μάχης και, σε μεγάλο βαθμό, από ελληνικά ναυπηγεία, από τα οποία άλλωστε προέρχονται ήδη αρκετά πλοία.
Αξίζει, πάντως να σημειωθεί (μάλλον με πικρία) ότι στη δύναμη των βοηθητικών πλοίων του ΠΝ, εξακολουθεί να εγγράφεται το ρυμουλκό «Αίας», το οποίο ναυπηγήθηκε το 1945 — μια εντυπωσιακή, αλλά ταυτόχρονα αποκαλυπτική ένδειξη της ανάγκης ανανέωσης ακόμη και των λιγότερο προβεβλημένων μονάδων του Στόλου.
Νέα προγράμματα ναυπηγήσεων (;) και το “κρυφό-φανερό” πρόβλημα
Η μεγάλη αυτή μείωση του Πολεμικού Ναυτικού (οπότε πέρα από θεωρίες περί “Μικρού Ναυτικού”, αυτό στην πράξη είναι ήδη εδώ) δεν συνοδεύεται από κάποιο συστηματικό πλάνο αναπλήρωσης απωλειών σε όλες ή έστω τις περισσότερες κατηγορίες. Έτσι έχει ξεκινήσει μεν η διερεύνηση για νέα υποβρύχια, αλλά η συμβασιοποίηση μιας τέτοιας δράσης απέχει. Στα προηγούμενα χρόνια ατόνησε η πρόθεση για προμήθεια κορβετών, το ίδιο και η απόφαση για κατασκευή φρεγατών Constellation, καθώς το πρόγραμμα “βούλιαξε” από αμερικανικής πλευράς. Η… ανακάλυψη των μεταχειρισμένων Bergamini…
Η συνέχεια στο Naval Defence
