Η επιστροφή της ρωσικής επιθετικότητας στην Ευρώπη και οι εντεινόμενες γεωπολιτικές ανακατατάξεις σε περιφερειακό ή διεθνές επίπεδο ωθούν τις περισσότερες από τις ευρωπαϊκές χώρες να ενισχύσουν την αεροπορική τους ισχύ.
Προηγήθηκαν περίπου 3 δεκαετίες κατά τη διάρκεια των οποίων παρατηρήθηκε μία εντυπωσιακή αριθμητική μείωση των οροφών μαχητικών, αφού εξέλειψε για τις δυτικοευρωπαϊκές κυβερνήσεις η μεγάλη απειλή ενός πολέμου απέναντι στη Σοβιετική Ένωση. Ενδεικτικά, όπως αποτυπώνεται από το βρετανικό think tank International Institute for Strategic Studies (IISS), η Βρετανική Αεροπορία διέθετε στο τέλος του 1991 έναν στόλο 276 Tornado (+112 σε αποθήκευση), 23 Buccaneer (+38 σε αποθήκευση), 53 Jaguar (+32 σε αποθήκευση), 66 Harrier (+61 σε αποθήκευση) και 26 F-4 (+30 σε αποθήκευση), μαζί με 70 εξοπλισμένα Hawk, ενώ στο τέλος του 2021 είχε σε υπηρεσία μόλις 144 Eurofighter και 23 F-35B Lightning (η βρετανική ονομασία είναι Lightning). Η Βρετανική Αεροπορία Ναυτικού παρουσίαζε το 1991 μία δύναμη 45 Harrier, ενώ το 2021 χρησιμοποιούσε μέρος των 23 F-35B που διατηρούσε η Βρετανική Αεροπορία, και αυτό σε περίπτωση που ήταν σε αποστολή κάποιο από τα 2 αεροπλανοφόρα κλάσης Queen Elizabeth.
Αντίστοιχα κινήθηκαν και άλλες χώρες που δαπανούσαν μεγάλα χρηματικά ποσά για την ενίσχυση της Αεροπορίας τους (για παράδειγμα η Ολλανδία είχε 188 F-16A/B στο τέλος του 1991 και 61 F-16AM/BM + 21 F-35A στο τέλος του 2021), ενώ η κατάσταση ήταν ζοφερότερη για τις Αεροπορίες των ανατολικοευρωπαϊκών χωρών, αφού η οικονομική κρίση της δεκαετίας του 1990 και η διακοπή της σοβιετικής αμυντικής βοήθειας οδήγησαν σε κατακόρυφη μείωση τους αριθμούς μαχητικών. Πιο αντιπροσωπευτικό παράδειγμα είναι ίσως η Βουλγαρία, μία χώρα της Ανατολικής Ευρώπης που στηριζόταν σημαντικά στη Σοβιετική Ένωση για την άμυνά της (από 259 αεροσκάφη στο τέλος του 1991 έφτασε σε περίπου 18 ενεργά στο τέλος του 2021).
Οι ευρωπαϊκές χώρες μπορούν να διακριθούν σε 3 κατηγορίες. Έναν βασικό πυρήνα χωρών με ικανότητα παραγωγής και εξαγωγής μαχητικών, αυτές που θεωρούν επιβεβλημένο να ενισχύσουν την αποτρεπτική τους δύναμη λόγω εξωτερικής απειλής που αντιμετωπίζουν και αυτές που διατήρησαν τα σχέδιά τους ακόμη και μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία. Σήμερα υπάρχουν 6+1 χώρες που αναπτύσσουν ή παράγουν ή συμμετέχουν στην παραγωγή ευρωπαϊκής ή εθνικής προέλευσης μαχητικών (Βρετανία, Γαλλία, Ισπανία, Ιταλία, Γερμανία, Σουηδία και εσχάτως η Τουρκία), ενώ κάποιες άλλες χώρες παίρνουν μέρος στο πρόγραμμα συμπαραγωγής του αμερικανικού μαχητικού F-35. Επιπλέον, μέχρι πρότινος ήταν σε φάση ανάπτυξης δύο πολυεθνικά ευρωπαϊκά προγράμματα αεροσκαφών έκτης γενιάς, από τα οποία παραμένει πλέον δημόσια ενεργό το ένα. Ακολουθούν αναφορές για τις εξελίξεις στα προγράμματα μαχητικών, μετά το 2022, στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.
Ελλάδα, Τουρκία και Βαλκάνια
ΕΛΛΑΔΑ
Τα προγράμματα ενίσχυσης των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων αποσκοπούν στην προστασία της ελληνικής κυριαρχίας, των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και τη στήριξη της Κυπριακής Δημοκρατίας στην αντιμετώπιση εξωτερικών κινδύνων, ενώ η βασική απειλή ασφαλείας είναι η Τουρκία.
Σε αυτό το πλαίσιο κρίνεται αναγκαία η διατήρηση ισχυρής Πολεμικής Αεροπορίας και η ενίσχυσή της έχει λάβει προτεραιότητα μετά τη λήξη της οξείας δημοσιονομικής κρίσης της δεκαετίας του 2010. Σε εξέλιξη βρίσκεται το πρόγραμμα αναβάθμισης των μαχητικών F-16 Block 52+/52+ Advanced σε F-16V, που θα τελειώσει το 2027 ή το 2028. Σήμερα έχουν ολοκληρωθεί οι εργασίες σε περισσότερα από 50 αεροσκάφη, ενώ υπάρχουν προχωρημένες διαβουλεύσεις με τις ΗΠΑ για την επέκτασή του σε άλλα 38 F-16 (Block 50), με διακρατική συμφωνία, ώστε να συγκροτηθεί μία συμπαγής δύναμη περίπου 120 αναβαθμισμένων F-16. Το πρόγραμμα αναβάθμισης εξασφαλίζει ότι τα αεροσκάφη θα διαθέτουν προηγμένα ραντάρ AESA και πως θα είναι συμβατά με μία σειρά σύγχρονων όπλων, για τα οποία εκκρεμούν νέες παραγγελίες πέρα από τα ισραηλινής προέλευσης κατευθυνόμενα πυρομαχικά Rampage και SPICE.
Παράλληλα, η Ελλάδα υπέγραψε την απόκτηση 18 μαχητικών Rafale F3R (6 καινούριων και 12 μεταχειρισμένων) τον Ιανουάριο του 2021 και προχώρησε σε παραγγελία άλλων 6 (καινούριων) τον Μάρτιο του 2022. Μαζί παραγγέλθηκε ένας μη κατονομαζόμενος αριθμός πυραύλων αέρος-αέρος μεγάλης εμβέλειας Meteor και πυραύλων cruise SCALP EG, ενώ στο σχέδιο νόμου για την αγορά των +6 αεροσκαφών γινόταν στο μη απόρρητο τμήμα μία αναφορά σε 48 πυραύλους αέρος-αέρος μέσης εμβέλειας MICA, για συμπλήρωση των αποθεμάτων. Τα Rafale μπορούν να κάνουν χρήση των όπλων που αγοράστηκαν για τα Mirage 2000-5 και των αντιπλοϊκών πυραύλων AM-39 Exocet που αποκτήθηκαν τη δεκαετία του 1990 για τα Mirage 2000EGM/BGM. Τα πρώτα Rafale έφτασαν στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 2022 και οι παραλαβές ολοκληρώθηκαν τον Ιανουάριο του 2025. Με την έλευσή τους αποσύρθηκαν τα Mirage 2000EGM/BGM. Εξετάζεται η αγορά επιπλέον Rafale για τη συγκρότηση δεύτερης πολεμικής Μοίρας του τύπου.
Ταυτόχρονα, τον Ιούλιο του 2024 υπογράφηκε διακρατική συμφωνία με τις ΗΠΑ για την αγορά 20 F-35A Lightning II, οι παραδόσεις των οποίων θα αρχίσουν επί αμερικανικού εδάφους το 2028. Στο πρόγραμμα υπάρχει δικαίωμα προαίρεσης για 20 αεροσκάφη, ώστε μελλοντικά ο αριθμός τους να αυξηθεί σε 40. Οι παραδόσεις των 20 αναμένεται να ολοκληρωθούν επί ελληνικού εδάφους το 2033.
ΤΟΥΡΚΙΑ
Η Τουρκική Αεροπορία δεν μπορεί να παραλάβει μαχητικά F-35A όσο η Τουρκία συνεχίζει να διατηρεί το ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα S-400, εκτός και αν μεταβληθεί η σχετική αμερικανική απόφαση. Αυτή τη στιγμή βρίσκονται σε καθεστώς αποθήκευσης 6 αεροσκάφη στις ΗΠΑ, ενώ όλα τα υπόλοιπα που είχαν συμβασιοποιηθεί μέχρι την απόφαση για αναστολή των παραδόσεων, δέχτηκαν τις απαιτούμενες τροποποιήσεις και παραδόθηκαν στην Αμερικανική Αεροπορία. Η αρχική επιθυμία της Άγκυρας ήταν να αποκτήσει τουλάχιστον 100 F-35, στα οποία θα περιλαμβάνονταν κάποια F-35B για αξιοποίηση από το ελικοπτεροφόρο – υβριδικό αεροπλανοφόρο TCG Anadolu. Μέσα στο 2025 υπήρξαν δημοσιεύματα για ανανεωμένο ενδιαφέρον για 40 F-35, μοιρασμένα στις εκδόσεις –A και –B.
Ραχοκοκαλιά του τουρκικού στόλου μαχητικών είναι το F-16, ο μεγαλύτερος αριθμός των οποίων συναρμολογήθηκε εγχώρια από την εταιρεία TAI τη δεκαετία του 1990. Πρόθεση είναι η αναβάθμιση ενός σημαντικού αριθμού με το τουρκικό πρόγραμμα OZGUR I/II, μαζί με δομικό εκσυγχρονισμό για επέκταση του επιχειρησιακού βίου. Σε εξέλιξη βρίσκεται πρόγραμμα δομικού εκσυγχρονισμού σε 35 F-16 Block 30 και, σύμφωνα με αμερικανική ιστοσελίδα για συμβόλαια, έχει υπογραφεί η πώληση ακόμη 46 συλλογών δομικού εκσυγχρονισμού (με οψιόν για 21), χωρίς περισσότερες πληροφορίες για το Block αεροσκαφών που αφορά. Το 2024 ανακοινώθηκε από την κυβέρνηση των ΗΠΑ έγκριση για πιθανή πώληση 40 F-16 Block 70 και 79 συλλογών αναβάθμισης μαχητικών F-16 σε F-16V, μαζί με σημαντικές ποσότητες όπλων και ατρακτιδίων, αν και όσον αφορά τα αεροσκάφη και τις συλλογές αναβάθμισης, δεν φαίνεται να υπάρχει μέχρις στιγμής εξέλιξη. Είναι όμως άγνωστο τι συμβαίνει με την πώληση όπλων ή ατρακτιδίων που περιλαμβάνονταν στο πακέτο.
Τα παραπάνω γεγονότα οδήγησαν τελικά την Τουρκία να αναζητήσει εναλλακτική λύση υπογράφοντας τον Οκτώβριο του 2025 συμβόλαιο αγοράς 20 Eurofighter, με δικαίωμα προαίρεσης για ακόμη 20, μαζί με πακέτο όπλων που παραμένει αδιευκρίνιστο και φαίνεται να περιλαμβάνει συστήματα της MBDA UK (η οποία κατασκευάζει πυραύλους Meteor, ASRAAM, Brimstone και Storm Shadow). Η Τουρκία διαβουλεύεται επίσης την απόκτηση 12 ή 24 ελάχιστα χρησιμοποιημένων Eurofighter από το Κατάρ ή 12 Eurofighter από το Κατάρ και 12 μεταχειρισμένων Eurofighter από το Ομάν. Με αυτόν τον τρόπο, η Τουρκία φιλοδοξεί να θέσει σε υπηρεσία 20 ή 32 ή 44 Eurofighter ως ενδιάμεση λύση μέχρι την έναρξη παραγωγής του εγχώριου δικινητήριου μαχητικού πέμπτης γενιάς Kaan.
Η ανάπτυξη του τελευταίου ξεκίνησε το 2010. Τον Μάιο του 2023 παρουσιάστηκε το αρχικό πρωτότυπο και στις 21 Φεβρουαρίου 2024 έγινε η πρώτη πτήση αεροσκάφους του τύπου. Σήμερα υπάρχει συμβόλαιο για τα πρώτα 20 αεροσκάφη παραγωγής, τα οποία η κατασκευάστρια εταιρεία (TAI) φιλοδοξεί να αρχίσει να παραδίδει το 2028 ή το 2029. Κομβικό σημείο του προγράμματος αποτελεί η ανάπτυξη εγχώριου κινητήρα, που θα επιτρέψει την απρόσκοπτη παραγωγή αεροσκαφών και την εξαγωγή τους σε άλλες χώρες χωρίς να είναι αναγκαία η άδεια εξαγωγής του ξένου κινητήρα κάθε φορά από τη χώρα προέλευσής του. Έως τότε αναμένεται να εξασφαλιστεί αριθμός αμερικανικών κινητήρων F110 για τα πρώτα 40 Kaan που θα τεθούν σε υπηρεσία με την Τουρκική Αεροπορία.
Η τουρκική αεροδιαστημική βιομηχανία τρέχει παράλληλα με το Kaan το εγχώριο εκπαιδευτικό – ελαφρύ μαχητικό Hurjet, που θα μπορούσε να αποτελέσει το αντίστοιχο του νοτιοκορεατικού FA-50 για την Τουρκική Αεροπορία και να εξοπλίσει σε ναυτική έκδοση το μελλοντικό αεροπλανοφόρο του Τουρκικού Ναυτικού. Το Hurjet έχει σημειώσει ήδη εξαγωγική επιτυχία (Ισπανία) και έχει παραγγελθεί σε 12 μονάδες, στην έκδοση εκπαιδευτικού, για κάλυψη εκπαιδευτικών αναγκών της Τουρκίας.
Στις περισσότερες από τις χώρες της Χερσονήσου του Αίμου παρατηρείται τάση για μικρούς στόλους μαχητικών, που θα έχουν ως κύριο ρόλο την προστασία του εναέριου χώρου της εκάστοτε χώρας. Εξαίρεση είναι η Ρουμανία, που κρίνει πως χρειάζεται περισσότερα τακτικά μαχητικά αεροσκάφη.
ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ
Η Βουλγαρία υπέγραψε τον Ιούλιο του 2019 μία συμφωνία για 8 καινούρια F-16 Block 70, από τα οποία το πρώτο παραδόθηκε στις αρχές του 2025. Η παράδοση και των 8 αεροσκαφών ολοκληρώθηκε τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους. Η Βουλγαρία παρήγγειλε άλλα 8 F-16 Block 70 το 2022. Τα 16 F-16 θα αντικαταστήσουν 14 MiG-29 και 7 Su-25.
ΣΕΡΒΙΑ
Το φθινόπωρο του 2024 παραγγέλθηκαν 12 Rafale F4 από τη Σερβία, η οποία πιστεύεται πως επίσης συζητά την προμήθεια ελαφρών μαχητικών ή μαχητικών από την Κίνα. Το κόστος των σερβικών Rafale αποτιμάται σε 2,7 δισ. ευρώ, με τις παραδόσεις να λαμβάνουν χώρα το 2028-2030. Το 2025 η Σερβία παρέλαβε ένα μεταχειρισμένο MiG-29 από την Ουγγαρία, που αναμένεται να αποτελέσει πηγή για ανταλλακτικά. Η Σερβική Αεροπορία διαθέτει 14 MiG-29SM και τρέχει πρόγραμμα εκσυγχρονισμού στον μικρό στόλο αεροσκαφών κρούσης J-22, ο οποίος έχει ως τώρα αποδώσει τουλάχιστον τρία εκσυγχρονισμένα αεροσκάφη.
ΚΡΟΑΤΙΑ
Η Κροατία ανακοίνωσε την επιλογή του Rafale για την αντικατάσταση των MiG-21 τον Μάιο του 2021 και υπέγραψε συμβόλαιο αγοράς 12 μεταχειρισμένων Rafale F3R τον Νοέμβριο του ίδιου έτους. Τα αεροσκάφη συνοδεύουν πύραυλοι MICA και ενδεχομένως καθοδηγούμενες βόμβες AASM/Hammer. Τα Rafale προήλθαν από το απόθεμα της Γαλλικής Αεροπορίας. Τα πρώτα 6 έφτασαν στην Κροατία τον Απρίλιο του 2024, ενώ το δωδέκατο και τελικό αεροσκάφος παραδόθηκε τον Απρίλιο του 2025. Η κυβέρνηση της Κροατίας επιθυμεί να υλοποιήσει πρόγραμμα αναβάθμισης, ώστε να τα φέρει στο πρότυπο F4.1 ή να αποκτήσουν χαρακτηριστικά του.
ΡΟΥΜΑΝΙΑ
Τον Μάρτιο του 2022 εγκρίθηκε το πρόγραμμα απόκτησης 32 μεταχειρισμένων μαχητικών F-16AM/BM που ήταν σε υπηρεσία με τη Νορβηγική Αεροπορία, με το συμβόλαιο αξίας 388 εκατ. ευρώ να υπογράφεται τον Νοέμβριο του ίδιου έτους. Η παραλαβή των πρώτων 3 πραγματοποιήθηκε στις 29 Νοεμβρίου 2023. Τα συγκεκριμένα F-16 αντικαθιστούν τα εναπομείναντα MiG-21 LanceR, που αποσύρθηκαν οριστικά στις 15 Μαΐου 2023. Επιπλέον, το 2025 έγινε συμφωνία με την Ολλανδία για την απόκτηση έναντι συμβολικού τιμήματος των 18 F-16AM/BM που είχαν ήδη μεταφερθεί στη Ρουμανία για την εκπαίδευση Ουκρανών πιλότων και τεχνικών στον τύπο. Έτσι, η Ρουμανία θα φτάσει τα 67 F-16AM/BM, ορισμένα από τα οποία θα διατηρηθούν περισσότερα χρόνια σε υπηρεσία. Παράλληλα, η χώρα έχει υπογράψει τη διακρατική συμφωνία με την κυβέρνηση των ΗΠΑ για την αγορά 32 F-35A. Σε δεύτερη φάση προβλέπεται συμπληρωματική προμήθεια ακόμη 16 αεροσκαφών.
Σύνοψη για Ελλάδα, Τουρκία και Βαλκάνια
| ΧΩΡΑ | ΑΕΡΟΣΚΑΦΗ | ΚΟΣΤΟΣ |
| Ελλάδα | 18 Rafale F3R (2021) 6 Rafale F3R (2022) 20 F-35A (2024) | 1,9 έως 1,93 δισ. ευρώ 810 εκατ. ευρώ 3,47 δισ. ευρώ |
| Τουρκία | 20 Eurofighter T4 (2025) 20 Kaan (2025/2026) | 5,4 δισ. λίρες (μαζί με υλικά κ.ά) Άγνωστο |
| Βουλγαρία | 8 F-16 Block 70 (2022) | 1,3 δισ. δολάρια |
| Σερβία | 12 Rafale F4 (2024) | 2,7 δισ. δολάρια |
| Κροατία | 12 Rafale F3R (2021) | 999 εκατ. ευρώ |
| Ρουμανία | 32 F-16AM/BM (2022) 32 F-35A (2024) 18 F-16AM/BM (2025) | 388 εκατ. ευρώ 6,5 δισ. δολάρια ~21 εκατ. ευρώ |
Ουκρανία και ανατολικές χώρες
ΟΥΚΡΑΝΙΑ
Η Ουκρανία αντιμετωπίζει ρωσική εισβολή από τον Φεβρουάριο του 2022 και η Ουκρανική Αεροπορία προσπαθεί κατά κύριο ρόλο να περιορίσει τις ρωσικές αεροπορικές και πυραυλικές επιθέσεις. Στην αρχή της ρωσικής εισβολής πιστεύεται ότι υπήρχαν περίπου 150 ενεργά αεροσκάφη (55 MiG-29, 40 Su-27, 25 Su-24 και 30 Su-25), από τα οποία τα περισσότερα είχαν λάβει εργοστασιακή συντήρηση και αρκετά είχαν μερικώς εκσυγχρονιστεί. Ο εκσυγχρονισμός αυτός είχε περιορισμένη επίδραση στις μαχητικές τους ικανότητες.
Από το φθινόπωρο του 2022 ξεκίνησε η σταδιακή ενίσχυση με αεροσκάφη από συμμαχικές χώρες, αρχικά σοβιετικής ή ρωσικής προέλευσης που υπήρχαν στο οπλοστάσιο χωρών της Ανατολικής Ευρώπης (Su-25, MiG-29). Ακολούθησαν το 2023 ανακοινώσεις από τη Δανία, την Ολλανδία, το Βέλγιο και τη Νορβηγία για τη μελλοντική μεταβίβαση F-16AM/BM, τα πρώτα από τα οποία είχαν φτάσει στην Ουκρανία ως τον Αύγουστο του 2024. Παράλληλα, η Ουκρανία φέρεται να παρέλαβε από τις Ηνωμένες Πολιτείες μη επιχειρησιακά F-16A ADF για χρήση ως πηγή ανταλλακτικών, για την εκπαίδευση τεχνικών ή για χρήση ως δολώματα (decoys). Ταυτόχρονα, τον Ιούνιο του 2024 ανακοινώθηκε από τον Γάλλο Πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν πως θα χορηγηθούν στην Ουκρανική Αεροπορία μαχητικά Mirage 2000-5F, τα πρώτα από τα οποία παραδόθηκαν το πρώτο τρίμηνο του 2025, αφού δέχτηκαν προηγουμένως εργασίες βελτίωσης.
Τον Ιανουάριο του 2025 οι Ουκρανοί υπολογιζόταν ότι διέθεταν περίπου 15 F-16AM/BM, 45 με 50 MiG-29, 15 έως 20 Su-27, 15-20 Su-24 και 15 ως 20 Su-25. Τον Ιούνιο του ίδιου έτους ο αριθμός των F-16 μπορεί να είχε ανέλθει σε περισσότερα από 29 και τα Mirage 2000-5F ήταν 5 ή 6. Παράλληλα, προγραμματιζόταν η παράδοση 2 ακόμη Mirage 2000-5F το πρώτο τρίμηνο του 2026.
Καθώς οι διαθέσιμες ποσότητες μαχητικών ανατολικής προέλευσης στις δυτικές χώρες εκλείπουν, η κυβέρνηση της Ουκρανίας δείχνει ενδιαφέρον για την προμήθεια καινούριων δυτικών μαχητικών. Στις 17 Νοεμβρίου 2025 υπογράφηκε επιστολή προθέσεων για την απόκτηση έως 100 Rafale, ενώ στις 25 Οκτωβρίου 2025 υπήρξε υπογραφή αντίστοιχης επιστολής προθέσεων για τη μελλοντική αγορά 100-150 Gripen. Στις 28 Μαΐου 2026 ανακοινώθηκε συμφωνία για την προμήθεια έως 20 Gripen E/F, έναντι περίπου 2,5 δισ. ευρώ, μαζί με σουηδική δωρεά 16 Gripen C/D (σημ.: στις 30 Ιουνίου υπήρξε τελικά σύμβαση όχι για 20, αλλά για 16 Gripen E). Αργότερα, στις 14 Ιουλίου 2026, ανακοινώθηκε ότι η Ουκρανία θα προχωρήσει στην αγορά 16 Rafale.
ΠΟΛΩΝΙΑ
Αμέσως μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία άρχισε να ξετυλίγεται ένας εντυπωσιακός αριθμός εξοπλιστικών προγραμμάτων για τις Πολωνικές Ένοπλες Δυνάμεις, ειδικά για τον Πολωνικό Στρατό και την Πολωνική Αεροπορία.
Στις 22 Ιουλίου 2022 υπογράφηκε συμφωνία-πλαίσιο με τη Νότια Κορέα για την παράδοση 48 ελαφρών μαχητικών FA-50, ώστε να αντικατασταθούν τα Su-22. Τα 48 αεροσκάφη κοστίζουν περίπου 3 δισ. δολάρια και διακρίνονται σε 12 FA-50GF Block 10 (κόστος 705 εκατ. δολάρια) και 36 FA-50PL (κόστος 2,3 δισ. δολάρια). Τα FA-50GF θα γίνουν FA-50PL μελλοντικά. Τα πρώτα 2 FA-50GF παραδόθηκαν στις 9 Ιουλίου 2023.
Τα υπόλοιπα δύο μεγάλα προγράμματα μαχητικών αφορούν την αναβάθμιση των 47 F-16 Block 52 Advanced σε F-16V και το πρόγραμμα απόκτησης 32 μαχητικών πέμπτης γενιάς F-35A. Στις 23 Οκτωβρίου 2024 γνωστοποιήθηκε από το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών πως εγκρίθηκε η πιθανή αναβάθμιση των F-16 Block 52 Advanced (αναφέρονταν 48, αλλά στις 28 Αυγούστου 2025 χάθηκε ένα σε περιστατικό ασφαλείας και μειώθηκαν σε 47) έναντι δυνητικού συνολικού κόστους 7,3 δισ. δολαρίων, αλλά αργότερα υπογράφηκε για την υλοποίησή της μία συμφωνία αξίας 3,8 δισ. δολαρίων. Το F-16 είναι το πιο σύγχρονο πολωνικό μαχητικό σήμερα και η αναβάθμιση θα το κρατήσει στην πρώτη γραμμή της πολωνικής άμυνας (πλάι στο F-35) στα επόμενα πολλά χρόνια.
Η πρώτη πτήση πολωνικού F-35A πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ στις 28 Αυγούστου 2024. Τα πρώτα 3 αεροσκάφη του τύπου έφτασαν στην Πολωνία στις 22 Μαΐου 2026, ενώ ακόμη 11 αναμένεται να φτάσουν φέτος. Οι παραδόσεις των 32 αεροσκαφών προγραμματίζεται να ολοκληρωθούν το 2029, ενώ οι Πολωνοί εκφράζουν ενδιαφέρον για απόκτηση επιπλέον F-35.
ΟΥΓΓΑΡΙΑ
Η Ουγγαρία ανακοίνωσε στις 12 Ιανουαρίου 2022 την υπογραφή συμβολαίου αναβάθμισης των 14 μαχητικών Gripen C/D που διέθετε εκείνη την χρονική στιγμή και υπέγραψε συμβόλαιο στις 23 Φεβρουαρίου 2024 για την απόκτηση 4 μονοθέσιων Gripen C. Οι παραδόσεις ολοκληρώθηκαν το 2026, ανεβάζοντας τον ουγγρικό στόλο σε 14 μονοθέσια Gripen C και 4 διθέσια Gripen D. Ένα από τα Gripen C χάθηκε σε περιστατικό ασφαλείας στις 24 Αυγούστου 2026.
ΤΣΕΧΙΑ
Η μίσθωση των μαχητικών Gripen C/D λήγει το 2027, αν και υπάρχει δυνατότητα επέκτασής της για ακόμη 2 χρόνια. Ενδεχομένως τα Gripen να μείνουν σε υπηρεσία έως το 2032, όταν αναμένεται να έχουν παραδοθεί κάποια ή όλα τα F-35. Στις 29 Ιουνίου 2023 η αμερικανική πλευρά γνωστοποίησε την έγκριση της πιθανής πώλησης 24 F-35 στην Τσεχία, μαζί με ποσότητα όπλων, με δυνητικό συνολικό κόστος τα 5,62 δισ. δολάρια. Τέλος, η Τσεχία χρησιμοποιεί 16 ελαφρά μαχητικά L-159 ALCA, που κατασκευάστηκαν από την τσεχική Aero Vodochody.
ΣΛΟΒΑΚΙΑ
Η Σλοβακία υπέγραψε το 2018 συμβόλαιο ύψους περίπου 1,6 δισ. δολαρίων για 12 μονοθέσια και 2 διθέσια F-16 Block 70 για να αντικαταστήσει τα MiG-29. Τα τελευταία αποσύρθηκαν στις 27-28 Αυγούστου 2022, πριν από την έναρξη των παραδόσεων F-16, καθώς η παραγωγή των τελευταίων επηρεάστηκε από τη μεταφορά της γραμμής παραγωγής από το Fort Worth στο Greenville, από τις επιπτώσεις της πανδημίας κορονοϊού και ελλείψεις σε εξαρτήματα υψηλής τεχνολογίας. Τελικά, τα πρώτα 2 F-16 έφτασαν στη Σλοβακία στις 22 Ιουλίου 2024 και οι παραδόσεις ολοκληρώθηκαν το 2025.
Σύνοψη για Ουκρανία και ανατολικές χώρες
| ΧΩΡΑ | ΑΕΡΟΣΚΑΦΗ | ΚΟΣΤΟΣ |
| Ουκρανία | 16 Gripen E (2026) — Su-25, MiG-29, F-16, Mirage 2000-5, Gripen C/D | ~2,5 δισ. ευρώ — Δωρεές κρατών προς την Ουκρανία |
| Πολωνία | 48 FA-50 (2022) | ~3 δισ. δολάρια |
| Ουγγαρία | 4 Gripen (2024) | Άγνωστο |
| Τσεχία | 24 F-35A (2024) | ~6,6 δισ. δολάρια (μαζί με υλικά, υπηρεσίες, όπλα) |
Δυτική Ευρώπη
ΒΡΕΤΑΝΙΑ
Η Βρετανική Αεροπορία βασίζεται σε δύο τύπους μαχητικών, το Eurofighter και το F-35, ενώ φιλοδοξεί να θέσει την επόμενη δεκαετία σε υπηρεσία το αεροσκάφος νέας γενιάς που θα προκύψει από το τριεθνικό πρόγραμμα Global Combat Air Programme (GCAP), όπου η Βρετανία συνεργάζεται με την Ιταλία και την Ιαπωνία.
Ο αριθμός των Eurofighter θα περιοριστεί σε 107 το 2027, ύστερα από την ολοκλήρωση της απόσυρσης των Eurofighter Tranche 1. Η Βρετανία είναι η μόνη χώρα της κοινοπραξίας Eurofighter χωρίς συμπληρωματική αγορά του τύπου και επικεντρώνεται σε προγράμματα αναβάθμισης. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται το πρόγραμμα ραντάρ AESA, που οι Βρετανοί προορίζουν ενδεχομένως για το σύνολο των 40 Eurofighter Tranche 3.
Σε ό, τι αφορά τα F-35, παραλαμβάνονται συνολικά 48 F-35B, από τα οποία 1 χάθηκε σε περιστατικό ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο. Τα τελευταία χρόνια καλλιεργήθηκε η ιδέα τα F-35B να αυξηθούν σε 74, αλλά φαίνεται πως υπερισχύει η σκέψη αξιοποίησης ενός μικτού στόλου αεροσκαφών F-35A/B, με το πρώτο βήμα να αφορά 12 F-35A. Το F-35A μπορεί να φέρει πυρηνικές βόμβες B-61 και η προμήθειά του μπορεί να προμηνύει την είσοδο της Βρετανίας στο πρόγραμμα πυρηνικού διαμοιρασμού του ΝΑΤΟ (NATO Nuclear Sharing). Τα επόμενα χρόνια η Βρετανική Αεροπορία θα μπορούσε να φτάσει τα 62 F-35B και 12 F-35A, αν και αυτό θα εξαρτηθεί από τη δυνατότητα της οικονομίας να χρηματοδοτήσει ταυτόχρονα την αγορά F-35 και την ανάπτυξη και απόκτηση του GCAP.
ΓΑΛΛΙΑ
Η Γαλλία βρίσκεται σε διαδικασία εκσυγχρονισμού των αεροπορικών της δυνάμεων, με το Rafale να αποτελεί τον βασικό τύπο μαχητικού τόσο της Γαλλικής Αεροπορίας όσο και του Γαλλικού Ναυτικού. Παράλληλα, ο αριθμός των Mirage 2000 μειώνεται σταδιακά, ενώ τα αεροσκάφη που παραμένουν σε υπηρεσία έχουν υποστεί προγράμματα εκσυγχρονισμού, ώστε να παραμείνουν αξιόμαχα έως να αποσυρθούν. Μελλοντικά, η Γαλλία θα έχει μόνο μαχητικά Rafale, τα οποία αργότερα θα πλαισιωθούν από μαχητικό επόμενης γενιάς.
Μεταξύ 1998 και 2018 παραδόθηκαν συνολικά 152 Rafale, από τα οποία 12 μεταβιβάστηκαν στην Ελλάδα και 12 στην Κροατία. Οι παραδόσεις Rafale στη Γαλλία επανεκκίνησαν τον Δεκέμβριο του 2022. Στις 21 Σεπτεμβρίου 2023 η Γαλλία είχε 150 Rafale, ενώ τα εναπομείναντα Rafale της τέταρτης παρτίδας παραγωγής αναμενόταν να είχαν παραδοθεί έως το τέλος του 2025.
Στις 12 Ιανουαρίου 2024 η γαλλική Γενική Διεύθυνση Εξοπλισμών (DGA) ανακοίνωσε την έναρξη διαδικασίας για την παραγγελία 42 Rafale F4 στο πλαίσιο της πέμπτης παρτίδας παραγωγής. Τα πρώτα αναμένεται να παραδοθούν το 2027. Από τον Φεβρουάριο του 2022 όλα τα γαλλικά Rafale έχουν αναβαθμιστεί στο πρότυπο F3R, επιτρέποντάς την αξιοποίηση του πυραύλου αέρος-αέρος μεγάλης εμβέλειας Meteor.
Το 2022 αποσύρθηκαν τα τελευταία Mirage 2000C, αφήνοντας σε υπηρεσία μόνο αεροσκάφη Mirage 2000-5F και Mirage 2000D. Κάποια από τα πρώτα μεταβιβάστηκαν στην Ουκρανία (βλ. παραπάνω), ενώ τα δεύτερα έχουν υποστεί πρόγραμμα εκσυγχρονισμού. Στο πλαίσιο του τελευταίου, 50 Mirage 2000D απέκτησαν ατρακτίδιο πυροβόλου των 30 χιλιοστών, ικανότητα χρήσης πυραύλου αέρος-αέρος MICA IR και δυνατότητα μεταφοράς ατρακτιδίου στόχευσης Talios.
Τέλος, τον Ιούνιο του 2026 η Γαλλία και η Γερμανία ανακοίνωσαν τον τερματισμό του προγράμματος μαχητικού επόμενης γενιάς SCAF/FCAS, καθώς η γαλλική και η γερμανική βιομηχανία απέτυχαν να συμφωνήσουν σε μία σειρά από ζητήματα. Πιστεύεται ότι η Γαλλία θα προχωρήσει τώρα σε ένα δικό της αεροσκάφος επόμενης γενιάς.
ΓΕΡΜΑΝΙΑ
Η Γερμανία υλοποιεί ένα εκτεταμένο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού του αεροπορικού οπλοστασίου της, σκοπεύοντας στην αντικατάσταση του στόλου αεροσκαφών Tornado.
Κεντρικό ρόλο έχει η προμήθεια μαχητικών F-35A Lightning II και Eurofighter. Στις 14 Μαρτίου 2022 ανακοινώθηκε η επιλογή 35 F-35A για την αντικατάσταση μέρους των Tornado IDS, με τα υπόλοιπα Tornado IDS/ECR να αντικαθίστανται από καινούρια Eurofighter. Η Γερμανία ελπίζει να παραλάβει το πρώτο F-35A το 2027 και να λάβει το σύνολό τους ως το 2029.
Το 2020 η Γερμανία παρήγγειλε 38 Eurofighter Tranche 4 για την αντικατάσταση 33 Eurofighter Tranche 1. Το 2023 ανακοινώθηκε η απόφαση τροποποίησης 15 Eurofighter σε Eurofighter EK και στις 8 Οκτωβρίου 2025 ανακοινώθηκε από την Airbus ότι υπογράφηκε σύμβαση για την κατασκευή και παράδοση ακόμη 20 Eurofighter Tranche 5.
Μετά την κατάρρευση του γαλλογερμανικού προγράμματος μαχητικού επόμενης γενιάς SCAF/FCAS η Γερμανία θα μπορούσε να εξετάσει την απόκτηση περισσότερων F-35, την ανάπτυξη δικού της μαχητικού ή τη συμμετοχή σε άλλο πολυεθνικό πρόγραμμα αεροσκάφους νέας γενιάς.
ΙΣΠΑΝΙΑ
Δημοσιεύματα αποδίδουν συχνά στην Ισπανία ενδιαφέρον για την απόκτηση μαχητικών F-35A/B, με τις σχετικές επαφές να παραμένουν σε διερευνητικό επίπεδο. Η ισπανική πλευρά υπέγραψε το 2022 και το 2024 δύο συμβόλαια με την Airbus (η οποία διατηρεί σημαντικές εγκαταστάσεις στην Ισπανία) για την αγορά 20 και 25 αεροσκαφών Eurofighter Tranche 4, για την αντικατάσταση παλαιότερων F/A-18A/B Hornet. Το θέμα των F-35 «καίει» ιδιαίτερα το Ισπανικό Ναυτικό, αφού το F-35B είναι το μοναδικό μαχητικό που μπορεί να αντικαταστήσει το AV-8B Harrier II και να αξιοποιηθεί από το ελικοπτεροφόρο – υβριδικό αεροπλανοφόρο Juan Carlos I.
Η Ισπανία συμμετείχε στο γαλλογερμανικό πρόγραμμα μαχητικού νέας γενιάς SCAF/FCAS μέχρι την ακύρωσή του τον Ιούνιο του 2026.
ΙΤΑΛΙΑ
Η Ιταλία έχει μία από τις πιο προηγμένες αεροπορικές δυνάμεις στην Ευρώπη, συνδυάζοντας μαχητικά Eurofighter και F-35A/B Lightning II.
Το 2024 υπογράφηκε σύμβαση για την αγορά 24 Eurofighter Tranche 4, που θα αντικαταστήσουν παλαιότερα Eurofighter Tranche 1. Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν τον Σεπτέμβριο του 2024 σχεδιαζόταν η προμήθεια 25 F-35, από τα οποία 15 θα ήταν της έκδοσης F-35A και 10 της έκδοσης F-35B. Παράλληλα, η Ιταλία συμμετέχει στο τριεθνικό πρόγραμμα μαχητικού επόμενης γενιάς GCAP μαζί με τη Βρετανία και την Ιαπωνία.
Το 2024 αποσύρθηκαν τα αεροσκάφη AMX, ενώ μειώνεται σταδιακά ο στόλος των Tornado IDS/ECR.
ΒΕΛΓΙΟ
Η Βελγική Αεροπορία διέθετε το 2022 περίπου 53 μαχητικά F-16AM/BM, τα οποία αντικαθιστά με 34 F-35A Lightning II. Το πρώτο βελγικό F-35A πέταξε για πρώτη φορά στις 14 Μαΐου 2024 και η άφιξη των αρχικών 3 αεροσκαφών του τύπου σε βελγικό αεροδρόμιο έγινε στις 13 Οκτωβρίου του επόμενου έτους. Το Βέλγιο προγραμματίζει την οριστική απόσυρση του F-16 το 2028 και σχεδιάζει την αγορά επιπλέον 11 F-35.
ΟΛΛΑΝΔΙΑ
Η Ολλανδία αντικαθιστά τα F-16AM/BM με μαχητικά F-35A Lightning ΙΙ. Σε αυτό οδηγεί σειρά παραγόντων, όπως η γήρανση των F-16, οι αυξανόμενες ανάγκες συντήρησης και η δυσκολότερη εύρεση κάποιων ανταλλακτικών. Οι Ολλανδοί είχαν αρχικά παραγγείλει 37 F-35A, με τον συνολικό αριθμό να σχεδιάζεται να φτάσει τα 58.
ΝΟΡΒΗΓΙΑ
Η αμερικανική Lockheed Martin παρέδωσε την 1η Απριλίου 2025 το 51ο και το 52ο μαχητικό F-35A Lightning II, ολοκληρώνοντας έτσι την κατασκευή και παράδοση συνολικά 52 αεροσκαφών του τύπου στη Νορβηγική Αεροπορία. Τα F-35A αντικατέστησαν τα F-16, τα οποία αποσύρθηκαν το 2022.
ΔΑΝΙΑ
Το 2022 ήταν σε υπηρεσία περίπου 43 F-16AM/BM που αντικαθίστανται από 27 F-35A. Τα F-16 αποσύρθηκαν οριστικά στις 18 Ιανουαρίου 2026. Ένα μέρος τους παραχωρήθηκε στην Ουκρανία και 24 πωλήθηκαν στην Αργεντινή. Τον Οκτώβριο του 2025 η Δανία αποφάσισε την αγορά άλλων 16 F-35, ανεβάζοντας τον μελλοντικό στόλο στα 43 αεροσκάφη.
ΣΟΥΗΔΙΑ
Η Σουηδική Αεροπορία ακολουθεί μία σταδιακή διαδικασία μετάβασης από τα μαχητικά Gripen C/D στη νεότερη έκδοση Gripen E, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί στα μέσα της επόμενης δεκαετίας.
Μέχρι τότε οι Σουηδοί προκρίνουν τη διατήρηση οροφής 120 μαχητικών, η οποία θα αποτελείται από 60 Gripen C/D και 60 Gripen E. Όμως η αναλογία αναμένεται να αλλάξει ύστερα από την απόφαση μεταβίβασης Gripen C/D στην Ουκρανία και αναπλήρωσής τους από μία συμπληρωματική αγορά Gripen E. Οι παραδόσεις των 60 Gripen E στη Σουηδική Αεροπορία ξεκίνησαν στις 20 Οκτωβρίου 2025.
ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ
Η πρώτη πτήση φινλανδικού F-35A έγινε στις ΗΠΑ στις 8 Δεκεμβρίου 2025 και στις 16 του ίδιου μήνα ακολούθησε η επίσημη τελετή παρουσίασής του. Η Φινλανδική Αεροπορία αγοράζει συνολικά 64 F-35A, για να αντικαταστήσει σε κλίμακα ένα προς ένα τα υφιστάμενα, αναβαθμισμένα μαχητικά F/A-18C/D. Τα πρώτα F-35A θα φτάσουν στη Φινλανδία έως τις αρχές του 2027, ενώ το τελευταίο F/A-18 προγραμματίζεται να αποσυρθεί το 2030.
ΕΛΒΕΤΙΑ
Στις 19 Σεπτεμβρίου 2022 υπογράφηκε η απόκτηση 36 μαχητικών F-35A με εγκεκριμένο χρηματοδοτικό πλαίσιο 6,035 δισ. ελβετικών φράγκων. Τον Μάρτιο του 2026 η ελβετική κυβέρνηση εκτίμησε ότι το διαθέσιμο ποσό επαρκεί για 30 αεροσκάφη, λόγω αυξήσεων στο κόστος παραγωγής και στις πρώτες ύλες.
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ
Το 2022 ήταν σε υπηρεσία περίπου 25 F-16AM/BM, που αγοράστηκαν στο παρελθόν μεταχειρισμένα ως F-16A/B και αναβαθμίστηκαν με το πρόγραμμα MLU. Η Πορτογαλία εξετάζει την αντικατάστασή τους με αεροσκάφη νεότερης γενιάς, όπως το F-35 ή το Eurofighter.
ΑΥΣΤΡΙΑ
Στα τέλη Νοεμβρίου 2025 οριστικοποιήθηκε η συμφωνία απόκτησης 12 ελαφρών μαχητικών M-346FA, έναντι περίπου 1,5 δισ. ευρώ, τα οποία αναμένεται να πλαισιώσουν τα διαθέσιμα 15 μαχητικά Eurofighter Tranche 1.
Σύνοψη για Δυτική Ευρώπη
| ΧΩΡΑ | ΑΕΡΟΣΚΑΦΗ | ΚΟΣΤΟΣ |
| Βρετανία | 13 F-35B (2023) | Μέρος του προγράμματος 48 F-35B. Εκτιμώμενο κόστος 1,3 δισ. δολάρια. |
| Γαλλία | 12 Rafale F4 (2021) 42 Rafale F4 (2024) | ~1 δισ. ευρώ ~5 δισ. ευρώ |
| Γερμανία | 35 F-35A (2022) 20 Eurofighter T5 (2025) | ~10 δισ. ευρώ (μαζί με υλικά, υπηρεσίες, όπλα) ~3,75 δισ. ευρώ |
| Ισπανία | 20 Eurofighter T4 (2022) 25 Eurofighter T4+ (2024) | >2 δισ. ευρώ ~4 δισ. ευρώ |
| Ιταλία | 24 Eurofighter T4/T4+ (2024) | 7,47 δισ. ευρώ |
| Ολλανδία | 6 F-35A (2022) | Άγνωστο |
| Φινλανδία | 64 F-35A (2022) | 8,38 δισ. ευρώ άνευ ΦΠΑ |
| Ελβετία | 30 F-35A (2022) | 6,035 δισ. ελβετικά φράγκα |
Η ευρωπαϊκή εικόνα
Η αποτύπωση δείχνει τρεις παράλληλες τάσεις. Οι χώρες της ανατολικής πτέρυγας επενδύουν σε άμεση αύξηση της ισχύος, οι μεγάλες δυτικοευρωπαϊκές αεροπορίες ανανεώνουν σταδιακά τους στόλους τους και τα κράτη με αεροπορική βιομηχανία στηρίζουν εγχώριες ή πολυεθνικές γραμμές παραγωγής.
Το F-35 εξελίσσεται στον συχνότερο κοινό παρονομαστή, ενώ τα Rafale, Eurofighter και Gripen διατηρούν κρίσιμο ρόλο στην ευρωπαϊκή αυτονομία. Η ακύρωση του FCAS αναδιατάσσει τα προγράμματα επόμενης γενιάς και ενισχύει τη σημασία του GCAP, μαζί με τις εθνικές επιλογές που θα ακολουθήσουν η Γαλλία, η Γερμανία και η Ισπανία.
Σημείωση: Οι τιμές που αναφέρονται στη στήλη «ΚΟΣΤΟΣ» των πινάκων προέρχονται από ανοικτές πηγές και μπορεί να μην ανταποκρίνονται με ακρίβεια στο πραγματικό κόστος. Για τον λόγο αυτό, ενδέχεται να περιέχουν αποκλίσεις ή σφάλματα.
