Τα τελευταία χρόνια κυκλοφορεί έντονα στην Ελλάδα η εκτίμηση ότι η τουρκική Πολεμική Αεροπορία έχει ουσιαστικά καταρρεύσει ως Κλάδος και διατηρεί μόλις 30 ή 40 επιχειρησιακά F-16, άρα δεν αποτελεί καν κίνδυνο για την χώρα μας. Ως βασικές αιτίες αναφέρονται η έλλειψη αμερικανικών ανταλλακτικών για τα μαχητικά της, οι κυρώσεις CAATSA που έχουν επιβληθεί από το 2019 λόγω της προμήθειας των πυραύλων S-400 από τη Ρωσία, και η απομάκρυνση μεγάλου αριθμού χειριστών και υψηλόβαθμων αξιωματικών μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, καθώς θεωρήθηκαν ότι είναι “γκιουλενιστές” ή “συμπαθούντες”.
Το πρόβλημα; Αν και η συγκεκριμένη υπόθεση έχει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά μιας “χαρμόσυνης είδησης” για τη δική μας πλευρά, οπότε γίνεται και εύκολα πιστευτή, δημιουργεί ανάταση και αίσθημα υπεροχής, δεν μπορεί να αποδειχθεί με όγκο από στιβαρά στοιχεία. Ενώ και οι παρουσιαζόμενες ως ενδείξεις για το “κακό χάλι” της Τουρκικής Αεροπορίας, δεν είναι απόλυτα πειστικές ή δεν μπορεί να θεωρηθούν ότι ισχύουν γενικά. Το κυριότερο; Σε κάθε περίπτωση καμμία ελληνική αμυντική οργάνωση και συγκρότηση, δεν μπορεί να δομηθεί πάνω σε μια “βεβαιότητα” ότι ο απέναντι “δεν έχει Αεροπορία”. Το αντίθετο, εκτιμάς πάντα το χειρότερο σενάριο για να είσαι προετοιμασμένος και για αυτό δεν εφησυχάζεις ποτέ.
Α. Ένας μεγάλος στόλος με εγχώρια τεχνική υποστήριξη
Σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες διεθνείς καταγραφές, η τουρκική Αεροπορία διαθέτει περίπου 232 F-16C/D που είναι και όλος ο επιθετικός στόλος της, καθώς τα ελάχιστα αναβαθμισμένα Phantom F-4E-2020 Terminator που πετούν ακόμη, είναι προς απόσυρση. Έτσι η γειτονική χώρα διαθέτει -στα χαρτιά τουλάχιστον- 174 μονοθέσια F-16C και 58 διθέσια F-16D, Block 30, 40, 50 και 50+, διαφορετικών ηλικιών και επιπέδων εξοπλισμού. Έχει επίσης τέσσερα αεροσκάφη έγκαιρης προειδοποίησης E-7T, επτά ιπτάμενα τάνκερ KC-135R, και μεταγωγικά A400M, C-130 και CN-235.
Η Τουρκία όμως δεν είναι ο τυπικός χρήστης F-16. Μεγάλο μέρος του δικού της στόλου κατασκευάστηκε/συναρμολογήθηκε στις εγκαταστάσεις της κρατικής Turkish Aerospace Industries (ΤΑΙ) στο πλαίσιο των προγραμμάτων προμήθειας των αεροσκαφών, με το γενικό όνομα Peace Onyx. Με αυτό τον τρόπο, η τουρκική αεροδιαστημική βιομηχανία απέκτησε εμπειρία στην παραγωγή τμημάτων της ατράκτου και των πτερύγων, στην τελική συναρμολόγηση, στις πτητικές δοκιμές, στις δομικές επεμβάσεις και στην εγκατάσταση ηλεκτρονικών συστημάτων.
Η ΤΑΙ έχει ήδη πραγματοποιήσει εκτεταμένες εργασίες εκσυγχρονισμού σε 165 τουρκικά F-16. Παράλληλα, η θυγατρική της, η TEI που ειδικεύεται σε αεροπορικούς κινητήρες, διαθέτει πιστοποιημένη δυνατότητα εργοστασιακής συντήρησης των General Electric F110 που χρησιμοποιούνται στον τουρκικό στόλο, οι οποίοι επίσης συναρμολογήθηκαν στην Τουρκία και έγινε εκεί και κάποια παραγωγή εξαρτημάτων τους. Και η ΤΕΙ συμμετέχει επίσης σε εργασίες δομικής ακεραιότητας και επέκτασης της επιχειρησιακής ζωής τους. Οπότε η Άγκυρα έχει δυνατότητα βαριάς συντήρησης των F-16 και τεχνογνωσία αλλά και υποδομές συντήρησης και παραγωγής εξαρτημάτων τους, που συναντώνται σε ελάχιστες χώρες διεθνώς.
Τα παραπάνω δεν σημαίνουν βέβαια πλήρη ανεξαρτησία από τις ΗΠΑ στην υποστήριξη των F-16. Καθώς κρίσιμα εξαρτήματα κινητήρων, ηλεκτρονικά, εκτινασσόμενα καθίσματα και ορισμένα συστήματα, όπως και λογισμικό των αεροσκαφών, εξακολουθούν να απαιτούν αμερικανικές εγκρίσεις ή συνεργασία με τον αρχικό κατασκευαστή.
Σε ότι αφορά όμως την ροή των κρίσιμων ανταλλακτικών για τα τουρκικά F-16, δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι αυτή διακόπηκε κάποια στιγμή από τις ΗΠΑ πόσο μάλλον για μεγάλη διάρκεια. Ναι μεν έχουμε τουρκικές αναφορές που δηλώνουν “δυσφορία” για την προμήθεια ανταλλακτικών από τις ΗΠΑ (γενικώς και όχι μόνο για την Αεροπορία), αλλά παραμένει η ροή μέσω διακρατικών συμφωνιών FMS, εμπορικών συμβάσεων και παλαιότερων υποχρεώσεων υποστήριξης. Άλλωστε οι ΗΠΑ δεν θα υποβάθμιζαν καίρια την πολεμική ισχύ μιας αεροπορίας του ΝΑΤΟ, καθώς αυτό αντίκειται και στα δικά τους συμφέροντα όπως και στην ανάγκη διατήρησης συνοχής και ετοιμότητας της συμμαχίας.
Εδώ υπάρχει και μια παρεξήγηση για την φύση των κυρώσεων CAATSA που στόχευσαν πρωτίστως την τουρκική Προεδρία Αμυντικών Βιομηχανιών, την SSB (η οποία ως θεσμικός οργανισμός προϊσταται της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας και παίζει και ρόλο στις εξοπλιστικές προμήθειες), όπως και κατά τεσσάρων στελεχών της, λόγω της προμήθειας των ρωσικών S-400. Αυτές οι κυρώσεις ναι με απαγόρευσαν νέες αμερικανικές εξαγωγικές άδειες προς την SSB και επέβαλαν χρηματοπιστωτικούς περιορισμούς, αλλά δεν έγιναν ποτέ γενικό εμπάργκο κατά του τουρκικού υπουργείου Άμυνας ή της Τουρκικής Πολεμικής Αεροπορίας και δεν ακύρωσαν αυτομάτως υφιστάμενες συμβάσεις υποστήριξης.
Να θυμίσουμε κιόλας πως το 2024, οι ΗΠΑ ενέκριναν πιθανή πώληση 40 νέων F-16 Block 70 μαζί και 79 συλλογών εκσυγχρονισμού σε επίπεδο Viper αντίστοιχων μαχητικών, σε πακέτο με συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου, υπολογιστές αποστολής, ανταλλακτικά, πολλά όπλα, εκπαίδευση και τεχνική υποστήριξη. Η Άγκυρα υπέγραψε τη σχετική επιστολή αποδοχής τον Ιούνιο του 2024.
Βέβαια αργότερα, η Τουρκία ανακοίνωσε ότι δεν θα αγοράσει τα 79 αμερικανικά κιτ, επειδή επέλεξε να πραγματοποιήσει τον εκσυγχρονισμό μέσω της ΤΑΙ και με “εθνικά” συστήματα, ενώ είναι ακόμη σε διαπραγμάτευση για την αγορά των 40 νέων F-16. Αλλά η αρχική αμερικανική έγκριση, αποδεικνύει ότι από το 2024 τουλάχιστον, όχι μόνο δεν υπάρχει κάποια νομική απαγόρευση εξαγωγής εξοπλισμού F-16 προς την Τουρκία, αλλά το αντίθετο, πως έχει ήδη δοθεί προέγκριση για εξαγωγή και των πιο σύγχρονων απαρτιών τους.
Σημαίνουν τα παραπάνω πως και τα 232 τουρκικά F-16 είναι ενεργά; Κάθε άλλο. Δεν αποκλείεται δεκάδες να είναι σε μη λειτουργική κατάσταση, ή να μην επιτρέπεται να εκτελέσουν πτήσεις, ως “πολεμικό απόθεμα”. Δηλαδή λόγω στενότητας κάποιων ανταλλακτικών να ενεργοποιηθούν μόνο αν εμφανιστεί κρίση. Και πάλι όμως, δεν μπορούμε… ελαφρά την καρδία να καταλήξουμε, όπως διαλαλούν οι εγχώρια πιο αισιόδοξοι, πως “δεν απομένει πλέον σοβαρή αεροπορική ισχύς στην Άγκυρα”.
Β. Το πλήγμα των εκκαθαρίσεων στο προσωπικό
Στη συνέχεια, η απώλεια έμπειρων χειριστών μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016 ήταν πραγματική και ιδιαίτερα σοβαρή. Έτσι το πρώτο διάταγμα του Ιουλίου 2016 περί “εκκαθάρισης των γκιουλενιστών” απομάκρυνε από την τουρκική Αεροπορία 30 από τους 67 ανώτατους αξιωματικούς της, μαζί με 314 αξιωματικούς και 117 υπαξιωματικούς: συνολικά 461 στελέχη, ενώ το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους αποτάχθηκαν ακόμη 73 της Αεροπορίας. Αναλύσεις της περιόδου υπολόγιζαν ότι απομακρύνθηκαν περισσότεροι από 300 χειριστές μαχητικών F-16 (έως και 400!), ενώ η αναλογία πιλότων προς μαχητικά φέρεται να υποχώρησε από περίπου 1,25 σε 0,8. Και η τότε τάξη τελειοφοίτων της Τουρκικής Στρατιωτικής Ακαδημίας σχεδόν εξαυλώθηκε, από αναγκαστικές αποτάξεις, πάλι λόγω υποψιών ότι είχαν γκιουλενικές επιρροές.
Η σοβαρότατη κρίση αυτή, αντιμετωπίστηκε στην Τουρκία με διάφορα μέτρα. Αρχικά επανήλθαν υποχρεωτικά σε υπηρεσία έμπειροι απόστρατοι (και με την απειλή πως θα χάσουν την άδεια τους για πολιτικές πτήσεις), που εργάζονταν σε αεροπορικές εταιρείες. Για κάποιο διάστημα είχαν συνδράμει και Πακιστανοί χειριστές, με γνώση στα F-16, οπότε ανέλαβαν κυρίως ρόλο εκπαιδευτών αλλά και σε καθημερινό επιχειρησιακό επίπεδο, κάτι που παραδέχθηκαν ανώτατα στελέχη της Πακιστανικής Πολεμικής Αεροπορίας, χρόνια αργότερα, το 2025 και 2026. Στη δεκαετία που ακολούθησε, η Άγκυρα αύξησε την υποχρεωτική διάρκεια υπηρεσίας των χειριστών από 14,5 σε 18 χρόνια, έδωσε δυνατότητα επιστροφής σε πρώην χειριστές και δημιούργησε νέο καθεστώς προσλήψεων από την πολιτική αεροπορία.
Παράλληλα συνεχίστηκε η παραγωγή νέων στελεχών και με αυξημένους αριθμούς. Έτσι η Ακαδημία της Πολεμικής Αεροπορίας, η οποία μαζί με τις παραγωγικές σχολές Στρατού και Ναυτικών, εντάχθηκε υποχρεωτικά στο νέο “Εθνικό Πανεπιστήμιο Άμυνας”, ώστε να ισχυροποιηθεί ο πολιτικός έλεγχος των νέων αξιωματικών, έχει αποδώσει από τότε 9 σειρές χειριστών, οπότε υπάρχει πλέον τροφοδότηση σχεδόν επί δεκαετία στελεχών για τα F-16, έστω και με λίγα χρόνια εμπειρίας.
Το συμπέρασμα; Η σοβαρότατη κρίση προσωπικού της Τουρκικής Αεροπορίας, ως ιδεολογικό “πογκρόμ”, συνεχίζει μεν να υφίσταται αλλά εκτονώνεται σταδιακά, οπότε δεν μπορεί κανείς να ελπίζει πως θα διαρκέσει για πολύ ακόμη. Αλλά, ναι, το σοκ απώλειας σχεδόν μιας ολόκληρης “γενιάς” χειριστών, είναι κάτι πρωτοφανές και ενδεικτικό της ανασφάλειας της κυβέρνησης Ερντογάν, που δεν δίστασε να υπονομεύσει την συνοχή των Ενόπλων Δυνάμεων της χώρας για να πετύχει την κάθαρση όπως την φαντασιώνεται.
Παρενθετικά, διαπιστώνεται πως οι τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις, σε κάποιο χρονικό “παράθυρο”, από το 2016 και για 4-5 χρόνια μετά, μέχρι δηλαδή να αποσοβηθεί το αρχικό τεκτονικό κύμα των διώξεων, πρέπει να αντιμετώπισε σοβαρό έλλειμμα ηγεσίας με τις μαζικές αποστρατείες και φυλακίσεις, πτώση ηθικού και καθεστώς εσωτερικής τρομοκράτησης.
Γ. Οι επιχειρήσεις και οι διεθνείς παρουσίες
Σε πρακτικό επίπεδο η καθημερινή δραστηριότητα αποτελεί μία από τις βασικές ενδείξεις ότι ο τουρκικός στόλος μαχητικών δεν έχει ακινητοποιηθεί, τουλάχιστον σε μεγάλο βαθμό. Έτσι το Νοέμβριο του 2022, στην επιχείρηση «Claw Sword», τουρκικά αεροσκάφη έπληξαν 89 στόχους στη βόρεια Συρία και στο βόρειο Ιράκ. Στις 26 Ιουλίου 2024 το τουρκικό υπουργείο Άμυνας ανακοίνωσε την καταστροφή 25 στόχων στις περιοχές Γκάρα, Καντίλ και Άσος. Στις 24 Οκτωβρίου ακολούθησε νέα αεροπορική επιχείρηση κατά 34 στόχων στο βόρειο Ιράκ. Οι τουρκικές ανακοινώσεις δεν προσδιορίζουν τους ύπους και αριθμό αεροσκαφών, επιβεβαιώνουν όμως τς διαδοχικές επιχειρήσεις μεγάλης ακτίνας με χρήση κατευθυνόμενων όπλων.
Η Τουρκία συμμετείχε επίσης στην αποστολή ενισχυμένης αεροπορικής αστυνόμευσης του ΝΑΤΟ στην Πολωνία από τον Ιούλιο έως τον Σεπτέμβριο του 2021, με τέσσερα F-16, ένα C-130 και περίπου 80 στελέχη. Ενώ από τον Νοέμβριο του 2023 έως τον Απρίλιο του 2024 ανέπτυξε τέσσερα F-16 στη Ρουμανία για την προστασία της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ. Τον Ιούνιο του 2024 δύο τουρκικά F-16 πραγματοποίησαν κοινή εκπαιδευτική αποστολή στη δυτική Μαύρη Θάλασσα με βρετανικά Typhoon. Τον Ιούλιο, τέσσερα τουρκικά F-16 συμμετείχαν σε νατοϊκή άσκηση πάνω από τη Ρουμανία και στην ίδια άσκηση χρησιμοποιήθηκε τουρκικό KC-135 για εναέριο ανεφοδιασμό. Ενώ η χώρα φιλοξενεί τις πολυεθνικές ασκήσεις «Anatolian Eagle» και «Anatolian Phoenix».
Ακόμη, φέτος, πέντε F-16 έχουν μετασταθμεύσει στην Εσθονία αναλαμβάνοντας καθήκοντα εναέριας αστυνόμευσης. Παράλληλα υπάρχει μόνιμο αεροπορικό απόσπασμα από έξι F-16 στο Κατάρ, ενώ φέτος πάλι τουρκικά F-16 (τουλάχιστον 3) έχουν μετακινηθεί στη Σομαλία, αναλαμβάνοντας αποστολές βομβαρδισμού οργανώσεων τζιχαντιστών. Δηλαδή ήδη σήμερα η Τουρκία διατηρεί κάπου 15 μαχητικά της F-16, σε πολύμηνες διεθνείς αναπτύξεις.
Η δραστηριότητα δεν περιορίζεται σε πολεμικές και εκπαιδευτικές αποστολές. Στις 8 Νοεμβρίου 2025, πέντε τουρκικά F-16 πέταξαν σε σχηματισμό πάνω από το Μπακού κατά τη στρατιωτική παρέλαση για την πέμπτη επέτειο της νίκης του Αζερμπαϊτζάν στον πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.
Επιστρέφοντας στην περιοχή μας, υπήρξε μεν τα προηγούμενα χρόνια κατακόρυφη μείωση εναέριων παραβιάσεων και παραβάσεων στο Αιγαίο, κάτι όμως που δεν σημαίνει απαραίτητα τεχνική αδυναμία της Άγκυρας, αλλά εκφράζει κυρίως την πολιτική αποκλιμάκωσης μεταξύ Αθήνας και Άγκυρας που συμφωνήθηκε μετά το 2023. Η οποία όμως πολιτική “ήρεμων νερών”, φαίνεται ότι βαδίζει προς το τέλος της, καθώς από την αρχή του έτους τουρκικά F-16 και μάλιστα οπλισμένα, έχουν ξανακάνει την εμφάνιση τους, με την δική μας Αεροπορία να αναχαιτίζει ανάλογα.
Συμπερασματικά η δράση της Τουρκικής Αεροπορίας, τόσο σε ασκήσεις, όσο και σε διεθνή καθήκοντα, αλλά και σε επιχειρήσεις στον περίγυρο της, κυρίως στην Συρία, όπως και οι συνεχείς μετασταθμεύσεις σε φιλικές χώρες, δεν μπορεί να επιβεβαιώσει την ελληνική εκτίμηση πως “ελάχιστα τουρκικά F-16 είναι επιχειρησιακά”.
Δ. Ozgur και τουρκικά αεροπορικά όπλα
Κεντρικό στοιχείο της τουρκικής στρατηγικής για αναβάθμιση του αεροπορικού στόλου των F-16 τους, είναι το πρόγραμμα Ozgur. Αυτό περιλαμβάνει τουρκικά συστήματα με υπολογιστή αποστολής, νέο λογισμικό, επικοινωνίες, σύστημα αναγνώρισης φίλου ή εχθρού, μέσα ηλεκτρονικού πολέμου και σταδιακή εγκατάσταση του ραντάρ AESA MURAD της Aselsan, ενώ υπάρχει και μεγάλο πακέτο δομικών ενισχύσεων που αυξάνει το όριο ζωής από 8.000 ώρες σε 12.000.
Το πρόγραμμα προορίζεται για τα 35 Block 30 της Τουρκικής Αεροπορίας, όπου παρά τις αρχικές καθυστερήσεις, έχει ανακοινωθεί πως θα έχει ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2026, τουλάχιστον στο κύριο μέρος του. Παράλληλα τα εκσυγχρονισμένα F-16 αποκτούν δυνατότητα αξιοποίησης εγχώριων όπλων και ατρακτιδίων: των πυραύλων αέρος-αέρος Bozdoğan και Gökdoğan, του πυραύλου πλεύσης SOM, των συλλογών καθοδήγησης HGK, KGK και LGK και του ατρακτιδίου σκόπευσης ASELPOD κ.α. Οπότε η ενσωμάτωσή τους περιορίζει την εξάρτηση από παλαιότερα αμερικανικά όπλα και συστήματα, χωρίς όμως να την εξαλείφει.
Θα ακολουθήσει το Ozgur 2, με πιο φιλόδοξο στόχο την εφαρμογή των περισσότερων λύσεων αναβάθμισης και στα F-16 Block 40 και 50 της τουρκικής Αεροπορίας, με διάφορες προσαρμογές που επιχειρούν να αντιμετωπίσουν την έλλειψη πρόσβασης στο κύριο λογισμικό των μαχητικών (ενώ στα Block 30 υπάρχει πλήρης πρόσβαση καθώς ο κατασκευαστής παραχώρησει τις σχετικές άδειες). Ενώ παράλληλα, όπως πολλές φορές έχουμε αναφέρει, η Τουρκία συνεχίζει 3 διαφορετικές διαδρομές νέας ενίσχυσης της, όλες πολύ υψηλού κόστους: Με την αγορά νεών και μεταχειρισμένων Eurofighter, με την εξέλιξη του εγχώριου μαχητικού “5ης γενιάς” Kaan και βέβαια τη διπλωματική προσπάθεια να επανενταχθεί στο πρόγραμμα των F-35.
Μια κρίση που δεν ανακουφίζει
Συνοψίζοντας: Είναι δεδομένο πως η Τουρκική Αεροπορία πέρασε μεγάλη κρίση στελεχών (και πειθαρχίας και εμπιστοσύνης) μετά το πραξικόπημα του 2016, κάτι που την επηρεάζει ακόμη αλλά σε μικρότερο βαθμό. Επίσης, από το 2020 και μετά, με τις αμερικανικές κυρώσεις CAATSA σίγουρα υπήρξαν περίοδοι “λιτότητας” στη προμήθεια ανταλλακτικών, χωρίς όμως αυτή να διακοπεί πλήρως. Όμως η έγκριση του 2024 για πώληση νέων μαχητικών F-16 και κιτ αναβάθμισης, έδειξε πως τα νομικά “στενά” από τις ΗΠΑ έχουν υποβαθμιστεί σημαντικά, ενώ η τρέχουσα σχεδόν ενθουσιώδης σχέση Τραμπ-Ερντογάν, υποδηλώνει πως τα περισσότερα “τυπικά” έχουν διεκπεραιωθεί και γίνεται τώρα συζήτηση για το πως η Τουρκία θα ξαναμπεί στην προμήθεια F-35, αν και εκεί παραμένουν τεράστια τα πολιτικά εμπόδια. Ενώ η πολυπρόσωπη δραστηριότητα των τουρκικών F-16 φανερώνει έμμεσα πως υπάρχει αρκετή λειτουργικότητα τους.
Άρα η ελληνική φήμη ότι η Τουρκική Αεροπορία έχει “βουλιάξει” και της απομένουν “λίγες δεκάδες λειτουργικά μαχητικά” δεν μπορεί να επαληθευθεί. Οι αναταράξεις είναι φανερές, αλλά το ίδιο και οι διαδικασίες που η απέναντι πλευρά οργανώνει για να τις αντιμετωπίσει. Οπότε παραμένουμε στην αρχική μας επισήμανση: Είναι “πολύ καλή για να είναι αληθινή” η ελληνική εντύπωση περί “μηδενισμού της Τουρκικής Αεροπορίας”, που διαχέεται σε αρκετούς κύκλους και δεν μπορεί να μας… παρηγορεί για πολύ καιρό ακόμη.
