Πόσες φορές, αντί να φτιάξετε καφέ σπίτι σας, προτιμήσατε να τον αγοράσετε απέξω; Και τον πληρώσατε όχι λίγα σεντς, αλλά 2,5 ή και 3 ευρώ; Αυτό δεν μπορώ να το καταλάβω. Αν έχω χρόνο, τότε τον καφέ, ακόμη κι όταν δεν είμαι στο ΚαΨιΜί, τον φτιάχνω μόνος μου. Αν αγοράζετε “απέξω”, προτείνω να υπολογίσετε πόσα θα γλιτώνατε το μήνα, αν δεν το κάνατε.

Ο ΦΙΛΟΚΤΗΤΕΣ στη ΓΙΟΥΡΟΣΑΤΟΡΥ

Μιλώντας για εξελίξεις σε εταιρείες, (ξανα)παρουσιάστηκε το τροχοφόρο ΤΟΜΑ ΦΙΛΟΚΤΗΤΗΣ (ή ΦΙΛΟΚΤΗΤΕΣ αν το λες στα ξένα), από την ΚΝΔΣ Γαλλίας και τη ΜΕΤΛΕΝ. Το ΤΟΜΑ σκοπεύει να (ξανα)προταθεί στον Ελληνικό Στρατό, που χρειάζεται κατεπειγόντως κάποιο όχημα της κατηγορίας.

Η ΚΝΔΣ Γερμανίας, που έχει το ερπυστριοφόρο ΠΟΥΜΑ, δεν σκοπεύει να το προτείνει στον ΕΣ. Το ΠΟΥΜΑ είναι αυτό που λέμε πανάκριβο, αν και πανίσχυρο. Άρα, η ΚΝΔΣ Γαλλίας έχει το “ελεύθερο” από την ΚΝΔΣ Γερμανίας να παίζει “μπάλα” στην Ελλάδα. Το πρόβλημα του ΦΙΛΟΚΤΗΤΗ, το βασικό (έχει και άλλα), είναι το υψηλό του κόστος.

Το όχημα ξεπερνά τα 10 εκ. ευρώ έκαστο, κάτι που το φέρνει οριακά ακριβότερο του ΛΥΝΞ, αλλά και ακριβότερο του ΣΙ-ΒΙ-90. Αλλά το θέμα είναι πως έχει και την πολιτική στήριξη της Γαλλίας (που σημαίνει πολλά για το Μέγαρο Μαξίμου), αλλά και το όνομα ΜΕΤΛΕΝ στο πακέτο συνεργασίας.

Το ταξίδι ΥΕΘΑ στις ΗΠΑ για αγορές από αμερικανικό ΡΑΦΙ

Μιλώντας για τον ΥΕΘΑ, θυμάστε κάτι βαρύγδουπες δηλώσεις στην αρχή της θητείας; Στις 28 Ιανουαρίου 2024 δήλωνε ξεκάθαρα πως «στόχος μας δεν είναι πια η αγορά σύγχρονων σκαφών από το ράφι» και μιλούσε για ελληνική συμμετοχή στον σχεδιασμό, στη συμπαραγωγή και στη ναυπήγηση. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους επανέλαβε ότι η χώρα πρέπει να σταματήσει να αγοράζει έτοιμα συστήματα και παρουσίασε το ΕΛΚΑΚ ως τη γέφυρα ανάμεσα στις ανάγκες των Επιτελείων και στις δυνατότητες των ελληνικών εταιρειών. Ωραία λόγια και σωστή κατεύθυνση.

Η εικόνα του 2026, όμως, δείχνει μια σταδιακή επιστροφή στην παλιά και εύκολη λύση. Πηγαίνουμε στο εξωτερικό, βλέπουμε τι υπάρχει έτοιμο, διαλέγουμε από τον κατάλογο και αγοράζουμε από το ΡΑΦΙ. Και οι αγορές που πηγαίνουν στη Βουλή ή το ΚΥΣΕΑ, νέο ΡΑΦΙ δείχνουν. Εκτός κι αν το 2024 ήθελε απλά να την “πει” στα “λάθη” που έκαναν Παναγιωτόπουλος-Δένδιας, που επανεξόπλισαν τις Ένοπλες Δυνάμεις.

Είχαμε την περασμένη εβδομάδα λοιπόν ένα ακόμη ταξίδι στις ΗΠΑ. Οι επισκέψεις στην ΑΝΤΟΥΡΙΛ, στη ΧΑΟΣ ΙΝΤΑΣΤΡΙΣ και στη ΣΑΡΟΝΙΚ έχουν προφανώς αξία. Οι εταιρείες αυτές παρουσιάζουν αυτόνομα συστήματα, προηγμένους αισθητήρες, ηλεκτρονικό πόλεμο, ρομποτική, κυβερνοασφάλεια και όπλα κατευθυνόμενης ενέργειας.

Αυτές είναι οι τεχνολογίες που διαμορφώνουν το σύγχρονο πεδίο μάχης και καλώς ο ΥΕΘΑ θέλει να γνωρίζει τι προσφέρει η αμερικανική αγορά. Καλώς τα κοιτάμε λοιπόν. Το πρόβλημα ξεκινά όταν το αμερικανικό ή ισραηλινό ή γαλλικό ΡΑΦΙ μετατρέπεται σε μοναδικό ορίζοντα της ελληνικής αμυντικής πολιτικής.

Ο Νίκος Δένδιας πήγε στις εγκαταστάσεις της ΑΝΤΟΥΡΙΛ. Πήγε στη ΧΑΟΣ. Πήγε στη ΣΑΡΟΝΙΚ στο Όστιν. Έχει πάει όμως με την ίδια δημοσιότητα και το ίδιο ενδιαφέρον στη ΣΑΣ, στη ΣΚΥΤΑΛΙΣ ή στην ΝΤΕΛΙΑΝ; Έχει οργανώσει μια αντίστοιχη περιοδεία στις εγκαταστάσεις των ελληνικών εταιρειών, με τους Αρχηγούς, τα Επιτελεία και τις κάμερες μαζί του; Έχει καθίσει μπροστά στα ελληνικά προϊόντα για να ρωτήσει τι χρειάζονται ώστε να περάσουν από το πρωτότυπο στην παραγωγή;

Μια ματιά και στο Ελλάντα δεν θα πείραζε κανέναν

Μιλώντας για συστήματα υψηλής τεχνολογίας, θα πρέπει να ενημερώσω πως υπάρχουν ελληνικά μη επανδρωμένα αεροχήματα, συστήματα διοίκησης και ελέγχου, αισθητήρες, λογισμικό, λύσεις τεχνητής νοημοσύνης και αυτόνομα μέσα. Μερικά χρειάζονται εξέλιξη. Αυτό ακριβώς είναι το νόημα της εγχώριας αμυντικής καινοτομίας. Γιατί το ΕΛΚΑΚ προσπαθεί, αλλά αποτέλεσμα δεν μπορεί να έχει.

Η Ελλάδα χρειάζεται πρόσβαση στην αμερικανική τεχνολογία και συνεργασίες με εταιρείες που διαθέτουν κεφάλαια, εμπειρία και παραγωγική δυνατότητα. Χρειάζεται όμως και παραγγελίες προς τις ελληνικές εταιρείες. Χωρίς παραγγελία, καμία ελληνική εταιρεία δεν μεγαλώνει και κανένα ελληνικό προϊόν δεν ωριμάζει.

Το ελληνικό ΡΑΦΙ δεν θα γεμίσει μόνο του, ούτε θα ανταγωνιστεί το αμερικανικό με συνέδρια, παρουσιάσεις και χειραψίες. Ο Δένδιας καλά κάνει και κοιτάζει τι φτιάχνουν οι Αμερικανοί. Κάποια στιγμή πρέπει να κοιτάξει με την ίδια προσοχή και τι φτιάχνουν οι Έλληνες. Διαφορετικά, η πολυδιαφημισμένη εγκατάλειψη των αγορών από το ΡΑΦΙ θα καταλήξει απλώς σε αλλαγή ΡΑΦΙΟΥ.

Πόσα ταξίδια έχει κάνει ο ΥΕΘΑ στις ΗΠΑ από τότε που ανέλαβε;

Μιλώντας για τις ΗΠΑ και τα ΡΑΦΙΑ, το έψαξα λίγο περισσότερο. Ο Νίκος Δένδιας ανέλαβε το ΥΠΕΘΑ τον Ιούνιο του 2023 και, με βάση τα δημοσιοποιημένα στοιχεία, έχει πραγματοποιήσει τουλάχιστον έντεκα διαφορετικά ταξίδια στις ΗΠΑ μέχρι τον Ιούνιο του 2026. Μιλάμε για έντεκα ξεχωριστές μεταβάσεις και όχι για έντεκα πόλεις ή έντεκα συναντήσεις. Ο αριθμός είναι μεγάλος για διάστημα μικρότερο των τριών ετών. Για παράδειγμα:

  • • Απρίλιος 2024, Βοστώνη και Νέα Υόρκη με επαφές με την ομογένεια και ακαδημαϊκούς φορείς.
  • • Ιούλιος 2024, Ουάσιγκτον για τη Σύνοδο Κορυφής του ΝΑΤΟ και συναντήσεις αμυντικού ενδιαφέροντος.
  • • Δεκέμβριος 2024, Ουάσιγκτον για διεθνές πολιτικό φόρουμ και επαφές με στελέχη της αμερικανικής πλευράς.
  • • Ιανουάριος 2025, Οκλαχόμα και Σικάγο με επίσκεψη στο ΦΟΡΤ ΣΙΛ και ενημέρωση για συστήματα αντιμετώπισης μη επανδρωμένων αεροχημάτων.
  • • Φεβρουάριος 2025, Ουάσιγκτον για το Φόρουμ των Δελφών και πολιτικές επαφές.

Η συχνότητα αυξήθηκε στη συνέχεια. Ο ΥΕΘΑ επισκέφθηκε επανειλημμένα πανεπιστήμια, στρατιωτικές εγκαταστάσεις, κέντρα έρευνας και φορείς αμυντικής τεχνολογίας. Η κατεύθυνση ήταν βέβαια ξεκάθαρη, καθώς οι επισκέψεις του επικεντρώθηκαν επίσημα στην τεχνητή νοημοσύνη, μη επανδρωμένα συστήματα, κυβερνοάμυνα, αισθητήρες και νέες τεχνολογίες.

  • • Μάιος 2025, Βοστώνη με επίσκεψη στο εργαστήριο ΛΙΝΚΟΛΝ του ΜΙΤ και στην αεροπορική βάση ΧΑΝΣΚΟΜ.
  • • Οκτώβριος 2025, Ρόουντ Άιλαντ και Βοστώνη με επίσκεψη στο Αμερικανικό Ναυτικό Κολέγιο Πολέμου και συζητήσεις για αυτόνομα ναυτικά μέσα.
  • • Νοέμβριος 2025, Σαν Ντιέγκο και Άγιος Φραγκίσκος με επισκέψεις σε δομές του αμερικανικού Ναυτικού, στο ΣΤΑΝΦΟΡΝΤ και σε φορείς τεχνολογίας.
  • • Φεβρουάριος 2026, Ουάσιγκτον με συναντήσεις στην αμερικανική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία.
  • • Απρίλιος 2026, Μασαχουσέτη με νέες επαφές στο ΜΙΤ και ενημέρωση για δορυφορικές επικοινωνίες και μη επανδρωμένα συστήματα.
  • • Ιούνιος 2026, Λος Άντζελες και Όστιν με επισκέψεις στις ΑΝΤΟΥΡΙΛ, ΧΑΟΣ ΙΝΤΑΣΤΡΙΣ και ΣΑΡΟΝΙΚ.

Ο απολογισμός είναι τρία ταξίδια το 2024, πέντε το 2025 και τρία ακόμη μέσα στο πρώτο εξάμηνο του 2026. Τα οκτώ από τα έντεκα έγιναν από τον Ιανουάριο του 2025 και μετά. Άρα εδώ έχουμε σταθερή πολιτική επιλογή και όχι περιστασιακές επισκέψεις.

Το μυστρί του ΥΕΘΑ και τα ντρόουνς-άρβυλα, και καλώς ήρθες 1950

Μιλώντας για τα ΝΤΡΟΟΥΝΣ του μέλλοντος, αμέλησα να συζητήσω μαζί σας τη «θεμελίωση» του νέου εργοστασίου κατασκευής ΝΤΡΟΟΥΝΣ του Ελληνικού Στρατού. Θα μπορούσε να είναι και ανέκδοτο της μιας πρότασης.

Μέσα στη βδομάδα λοιπόν έγινε η θεμελίωση ενός εργοστασίου ΝΤΡΟΟΥΝΣ. Για την ακρίβεια, του 309 Εργοστασίου Κατασκευής Συστημάτων Μη Επανδρωμένων Μέσων στη Μαλακάσα. Και όταν λέμε εργοστάσιο, εννοούμε εργοστάσιο. Θα ανακατασκευαστούν παλιές εγκαταστάσεις 2.800 τετραγωνικών μέτρων και θα κατασκευαστεί νέο κτίριο 3.600 τετραγωνικών μέτρων, με γραμμές παραγωγής, εργαστήρια, κέντρα δοκιμών και χώρους έρευνας και ανάπτυξης.

Ο στόχος επίσης είναι καθαρά βιομηχανικός. Τουλάχιστον 10.000 μικρά ΝΤΡΟΟΥΝΣ τον χρόνο, 300 μεγαλύτερα, 300 μη επανδρωμένα οχήματα εδάφους και 300 συστήματα αντιμετώπισης ΝΤΡΟΟΥΝΣ. Θα υπάρχουν ακόμη δυνατότητες ανάπτυξης μη επανδρωμένων σκαφών επιφανείας και υποβρυχίων συστημάτων. Όλα αυτά έρχονται να προστεθούν στις παραγωγικές εγκαταστάσεις του 306 Εργοστασίου Βάσης Τηλεπικοινωνιών στις Αχαρνές, του 316 στην Ξάνθη και στις κινητές μονάδες παραγωγής.

Προφανώς και ο Ελληνικός Στρατός χρειάζεται χιλιάδες ΝΤΡΟΟΥΝΣ. Πιθανότατα χρειάζεται πολύ περισσότερα από όσα σχεδιάζει σήμερα. Το ερώτημα είναι άλλο. Γιατί πρέπει να τα κατασκευάζει ο ίδιος ο Στρατός και γιατί το ελληνικό κράτος αποφάσισε να γίνει βιομήχανος;

Υπάρχουν κρατικά εργοστάσια και σε άλλες χώρες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διατηρούν οπλοστάσια και εργοστάσια πυρομαχικών, ενώ πολλές χώρες της Ασίας έχουν κρατικές αμυντικές επιχειρήσεις. Αυτό όμως προέρχεται συνήθως από άλλες εποχές, από πολεμικές οικονομίες ή από χώρες στις οποίες το κράτος ελέγχει μεγάλο μέρος της βιομηχανικής παραγωγής. Το γεγονός ότι μια πρακτική επιβιώνει κάπου δεν σημαίνει ότι αποτελεί και το σωστό πρότυπο για την Ελλάδα του 2026.

Τα ΝΤΡΟΟΥΝΣ πρώτης κατηγορίας βασίζονται σε ηλεκτροκινητήρες, μπαταρίες, ηλεκτρονικά, κάμερες, κεραίες, πλακέτες και λογισμικό που εξελίσσονται κάθε λίγους μήνες. Πρόκειται για έναν χώρο στον οποίο κερδίζει εκείνος που αλλάζει γρήγορα σχεδίαση, προμηθευτές και μέθοδο παραγωγής. Ακριβώς δηλαδή ο χώρος στον οποίο μια στρατιωτική υπηρεσία, με οργανικές θέσεις, ιεραρχία, διοικητικές διαδικασίες και κρατικό προϋπολογισμό, έχει το μεγαλύτερο μειονέκτημα.

Ο Στρατός πρέπει να γνωρίζει πώς σχεδιάζεται ένα ΝΤΡΟΟΥΝ, να μπορεί να τροποποιεί το λογισμικό του, να πραγματοποιεί δοκιμές, να ενσωματώνει αισθητήρες και να επισκευάζει συστήματα κοντά στο πεδίο επιχειρήσεων. Ένα μικρό στρατιωτικό εργαστήριο πρωτοτύπων και επιχειρησιακής προσαρμογής έχει νόημα. Άλλο όμως το εργαστήριο και άλλο μια καθετοποιημένη κρατική βιομηχανία μαζικής παραγωγής.

Κανονικά το κράτος καθορίζει τις επιχειρησιακές απαιτήσεις, χρηματοδοτεί την έρευνα, πραγματοποιεί δοκιμές, πιστοποιεί τα προϊόντα και παραγγέλνει μεγάλες ποσότητες από την αγορά. Μπορεί να διατηρεί τα δικαιώματα στη σχεδίαση και στο λογισμικό, να αποθηκεύει κρίσιμα εξαρτήματα και να υπογράφει συμβάσεις ταχείας αύξησης της παραγωγής σε περίοδο κρίσης. Μπορεί ακόμη να μοιράζει τις παραγγελίες σε δύο ή τρεις εγχώριους κατασκευαστές, ώστε να έχει διασπορά και ανταγωνισμό.

Αυτό είναι πραγματική αυτάρκεια. Αυτάρκεια δεν σημαίνει ότι ο Στρατός πρέπει να προσλάβει εργάτες, να αγοράσει μηχανήματα και να λειτουργεί γραμμές συναρμολόγησης. Σημαίνει ότι η χώρα διαθέτει πολλούς προμηθευτές, έτοιμα σχέδια, αποθέματα εξαρτημάτων, εξασφαλισμένη πρόσβαση στον πηγαίο κώδικα και δυνατότητα άμεσης παραγωγής σε διαφορετικά σημεία.

Και εδώ εμφανίζεται η μεγάλη αντίφαση. Από τη μία μιλάμε για ανάπτυξη της ελληνικής αμυντικής βιομηχανίας, για νεοφυείς επιχειρήσεις, για ιδιωτικές επενδύσεις και για ένα νέο οικοσύστημα καινοτομίας. Από την άλλη, το ίδιο το κράτος παίρνει τη μεγαλύτερη σταθερή παραγγελία που θα μπορούσε να δοθεί στην ελληνική αγορά και την κλείνει πίσω από την πύλη ενός στρατοπέδου. Έτσι ακριβώς διώχνεις τον ιδιώτη επενδυτή. Του ζητάς να επενδύσει σε προσωπικό και εξοπλισμό, ενώ γνωρίζει ότι ο βασικός πελάτης του θα παράγει μόνος του το προϊόν.

Η διεθνής οικονομική βιβλιογραφία είναι αρκετά σαφής. Μεγάλη έρευνα του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου σε περίπου ένα εκατομμύριο επιχειρήσεις από 109 χώρες βρήκε ότι οι κρατικές επιχειρήσεις είναι κατά μέσο όρο περίπου κατά ένα τρίτο λιγότερο παραγωγικές από τις ιδιωτικές.

Ακόμη πιο σχετική είναι μελέτη της ΡΑΝΤ για τα εργοστάσια πυρομαχικών και τα οπλοστάσια του Αμερικανικού Στρατού. Η μελέτη σημείωνε ότι η βιομηχανική παραγωγή βρίσκεται έξω από τον βασικό ρόλο των Ενόπλων Δυνάμεων και ότι η μεταφορά παραγωγικών δραστηριοτήτων στην αγορά μπορούσε να φέρει χαμηλότερο κόστος, μεγαλύτερη καινοτομία και καλύτερη αξιοποίηση του προσωπικού. Δεν μιλούσε για μπλουζάκια και φτηνά τετρακόπτερα. Μιλούσε για πυρομαχικά και βαριά στρατιωτική παραγωγή.

Κάπου εδώ πρέπει να μιλήσουμε και για το 700 Στρατιωτικό Εργοστάσιο, τη γνωστή Κοπή. Το 700 ΣΕ εξακολουθεί να διαθέτει πτέρυγες ιματισμού και υπόδησης, μαζί με διεύθυνση παραγωγής, διοικητική δομή, εγκαταστάσεις, στρατιωτικό και πολιτικό προσωπικό και οπλίτες θητείας. Το ελληνικό κράτος εξακολουθεί δηλαδή να λειτουργεί εργοστάσιο που ράβει στολές και κατασκευάζει άρβυλα.

Οι εργαζόμενοι προφανώς δεν ευθύνονται για την επιλογή του κράτους να λειτουργεί μια βιομηχανική δομή άλλης εποχής. Μπορούν να μετακινηθούν σε υπηρεσίες ελέγχου ποιότητας, πιστοποίησης, αποθήκευσης και διοικητικής μέριμνας. Ρούχα, άρβυλα, εξαρτύσεις και ατομικά είδη μπορούν να αγοράζονται από την ελληνική και ευρωπαϊκή αγορά, με αυστηρές στρατιωτικές προδιαγραφές, δοκιμές και πολυετείς συμβάσεις.

Θα κοστίζουν πολύ φθηνότερα; Ο μόνος σοβαρός τρόπος να το μάθουμε είναι να δημοσιευτεί το πλήρες κόστος κάθε προϊόντος του 700 ΣΕ. Μέσα στο κόστος πρέπει να μπουν οι μισθοί, η διοίκηση, η ενέργεια, η συντήρηση των εγκαταστάσεων, τα μηχανήματα, οι αποθήκες, τα αποθέματα, οι απορρίψεις υλικών και η απασχόληση των οπλιτών. Μετά ας συγκριθεί το πραγματικό κόστος με προσφορές της αγοράς. Κάτι μου λέει ότι αυτή η σύγκριση δεν πραγματοποιείται, ακριβώς επειδή το αποτέλεσμα θα είναι άβολο.

Το ίδιο πρέπει να γίνει και με τα ΝΤΡΟΟΥΝΣ. Να μάθουμε πόσο κοστίζει πραγματικά κάθε σύστημα του στρατιωτικού εργοστασίου, μαζί με τις εγκαταστάσεις και ολόκληρο το προσωπικό. Να συγκριθεί με την τιμή που θα έδιναν ελληνικές εταιρείες για παραγωγή 10.000 μονάδων τον χρόνο. Και να μετρηθεί τι εξαγωγές, θέσεις εργασίας, ιδιωτικές επενδύσεις και νέα προϊόντα θα μπορούσε να δημιουργήσει μια τέτοια παραγγελία στην ελληνική οικονομία.

Το κράτος οφείλει να είναι έξυπνος αγοραστής, απαιτητικός πελάτης και αυστηρός ελεγκτής. Δεν χρειάζεται να γίνει ράφτης, τσαγκάρης και κατασκευαστής ΝΤΡΟΟΥΝΣ. Αν θέλουμε πραγματικά ελληνική αμυντική βιομηχανία, πρέπει να δώσουμε δουλειά στην ελληνική βιομηχανία.