H Ιαπωνία εξετάζει την απόκτηση πυρηνοκίνητων υποβρυχίων – Στο επίκεντρο η Κίνα και οι επιχειρήσεις στον Ειρηνικό

Η Ιαπωνία εξετάζει το ενδεχόμενο απόκτησης πυρηνοκίνητων υποβρυχίων, στο πλαίσιο της αναθεώρησης της εθνικής στρατηγικής ασφαλείας της, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2026. Πρόκειται για μια σημαντική μεταβολή στον ιαπωνικό αμυντικό σχεδιασμό, καθώς το Τόκιο διατηρεί σήμερα έναν από τους πλέον προηγμένους στόλους συμβατικών υποβρυχίων παγκοσμίως, αλλά δεν διαθέτει εμπειρία στην ανάπτυξη ή επιχειρησιακή αξιοποίηση ναυτικών πυρηνικών αντιδραστήρων.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της Asahi Shimbun της 11ης Νοεμβρίου, η ιαπωνική κυβέρνηση προσανατολίζεται στην ένταξη σχετικής πρόβλεψης στα τρία βασικά κείμενα αμυντικής πολιτικής: την Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας (National Security Strategy), την Εθνική Στρατηγική Άμυνας (National Defense Strategy) και το Πρόγραμμα Αμυντικής Ενίσχυσης (Defense Buildup Program). Τα κείμενα αυτά είχαν αναθεωρηθεί τελευταία φορά το 2022.

Οι διαβουλεύσεις μεταξύ του κυβερνώντος Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κόμματος (LDP) και του μικρότερου κυβερνητικού εταίρου Nippon Ishin no Kai (Japan Innovation Party) άρχισαν στις 10 Νοεμβρίου. Η απόκτηση πυρηνοκίνητων υποβρυχίων αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα των συνομιλιών, μαζί με την αύξηση των αμυντικών δαπανών και την πιθανή επανεξέταση της πολιτικής της χώρας για τα πυρηνικά όπλα.

Υπογραμμίζεται ότι η τελική διατύπωση δεν έχει συμφωνηθεί. Εξετάζεται είτε η έναρξη ερευνών και μελετών για την εισαγωγή πυρηνικής πρόωσης είτε μια γενικότερη δέσμευση αξιολόγησης της συγκεκριμένης επιλογής. Δεν προβλέπεται, στην παρούσα φάση, απόφαση κατασκευής ή αγοράς πυρηνοκίνητων υποβρυχίων. Η κυβέρνηση αναμένεται να εγκρίνει τα αναθεωρημένα κείμενα τον Δεκέμβριο, αφού λάβει υπόψη και τις εισηγήσεις ειδικής επιτροπής εμπειρογνωμόνων.

Γιατί η Ιαπωνία εξετάζει την πυρηνική πρόωση

Η συζήτηση συνδέεται άμεσα με την επέκταση της κινεζικής ναυτικής παρουσίας στον δυτικό Ειρηνικό. Η Κίνα αυξάνει τις δυνατότητες του στόλου υποβρυχίων της, ενώ οι ομάδες αεροπλανοφόρων της επιχειρούν ολοένα συχνότερα πέρα από την πρώτη νησιωτική αλυσίδα, η οποία περιλαμβάνει την Ιαπωνία, την Ταϊβάν και τις Φιλιππίνες.

Τα πυρηνοκίνητα υποβρύχια προσφέρουν σημαντικά πλεονεκτήματα σε αποστολές μεγάλης εμβέλειας. Μπορούν να παραμένουν σε κατάδυση  για μεγάλα χρονικά διαστήματα ενώ διατηρούν υψηλές υποβρύχιες ταχύτητες για πολύ μεγαλύτερη διάρκεια από τα συμβατικά υποβρύχια.

Αυτό θα επέτρεπε στο Ιαπωνικό Ναυτικό να αναπτύσσει υποβρύχια σε απομακρυσμένες περιοχές του Ειρηνικού, να παρακολουθεί κινεζικές ναυτικές δυνάμεις και να μετακινείται ταχύτερα μεταξύ διαφορετικών περιοχών επιχειρήσεων.

Παράλληλα, η πυρηνική πρόωση θα μπορούσε να υποστηρίξει μεγαλύτερα υποβρύχια, με αυξημένο ηλεκτρικό φορτίο αισθητήρων και συστημάτων μάχης, καθώς και περισσότερα όπλα. Η ιαπωνική πλευρά εξετάζει ήδη την ανάπτυξη μελλοντικών υποβρυχίων με κατακόρυφους εκτοξευτές (VLS), ικανών να μεταφέρουν πυραύλους μεγάλης εμβέλειας για αποστολές κρούσης εναντίον στόχων στην ξηρά.

Η συγκεκριμένη δυνατότητα συνδέεται με το νέο ιαπωνικό δόγμα ανταποδοτικών πληγμάτων (counterstrike capability), που υιοθετήθηκε το 2022 και προβλέπει την προσβολή εχθρικών στρατιωτικών στόχων υπό συγκεκριμένες συνθήκες αυτοάμυνας.

Η Ιαπωνία διαθέτει σήμερα περίπου 23 συμβατικά υποβρύχια, με βασικούς τύπους τις κλάσεις Sōryū και Taigei. Τα νεότερα υποβρύχια χρησιμοποιούν μπαταρίες ιόντων λιθίου, τεχνολογία στην οποία η Ιαπωνία πρωτοπορεί επιχειρησιακά.

Τα τελευταία υποβρύχια της κλάσης Sōryū εγκατέλειψαν το σύστημα αναερόβιας πρόωσης Stirling (AIP) των προηγούμενων μονάδων και υιοθέτησαν μόνο μπαταρίες ιόντων λιθίου. Η επιλογή συνεχίστηκε στην κλάση Taigei, που συνδυάζει τη νέα τεχνολογία συσσωρευτών με βελτιωμένους αισθητήρες, συστήματα μάχης και χαρακτηριστικά ακουστικής απόκρυψης.

Η κλάση Taigei έχει εκτόπισμα περίπου 3.000 τόνων σε κατάδυση, μήκος 84 μέτρα και εξαπλό σύστημα τορπιλοσωλήνων 533 χιλιοστών. Τα υποβρύχια κατασκευάζονται από τις Mitsubishi Heavy Industries και Kawasaki Heavy Industries, οι οποίες αποτελούν τους δύο βασικούς κατασκευαστές υποβρυχίων της χώρας.

Η συγκεκριμένη τεχνολογία προσφέρει υψηλή ενεργειακή πυκνότητα και δυνατότητα ταχύτερης φόρτισης σε σύγκριση με παλαιότερους συσσωρευτές μολύβδου-οξέος. Ωστόσο, ακόμη και τα πλέον προηγμένα συμβατικά υποβρύχια δεν μπορούν να διατηρούν υψηλές υποβρύχιες ταχύτητες για μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς να εξαντλούν τα ενεργειακά τους αποθέματα.

Από την άλλη πλευρά, τα συμβατικά υποβρύχια μπορούν να παρουσιάζουν σημαντικά πλεονεκτήματα ακουστικής απόκρυψης, ιδίως όταν κινούνται με μικρές ταχύτητες χρησιμοποιώντας αποκλειστικά την ηλεκτρική τους πρόωση. Αυτό τα καθιστά ιδιαίτερα κατάλληλα για αποστολές επιτήρησης και ενέδρας σε περιορισμένες θαλάσσιες περιοχές, όπως τα στενά γύρω από τις ιαπωνικές νήσους.

Επομένως, η απόκτηση πυρηνοκίνητων υποβρυχίων δεν θα σήμαινε αναγκαστικά την εγκατάλειψη των συμβατικών. Ένας μικτός στόλος θα μπορούσε να διατηρήσει τα τελευταία για την προστασία των θαλάσσιων προσβάσεων της Ιαπωνίας και να χρησιμοποιεί τα πυρηνοκίνητα για επιχειρήσεις μεγάλης απόστασης.

Το κόστος και τα τεχνολογικά εμπόδια

Η απόκτηση πυρηνοκίνητων υποβρυχίων θα αποτελούσε εξαιρετικά δαπανηρό πρόγραμμα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που επικαλούνται ιαπωνικά δημοσιεύματα, το κόστος κατασκευής κάθε υποβρυχίου θα μπορούσε να προσεγγίσει το 1 τρισ. γιεν, δηλαδή περίπου 6,3 δισ. δολάρια. Για τη διατήρηση συνεχούς επιχειρησιακής παρουσίας εκτιμάται ότι θα απαιτούνταν τουλάχιστον τρία υποβρύχια, ανεβάζοντας μόνο το αρχικό κόστος κατασκευής κοντά στα 19 δισ. δολάρια, χωρίς τις υποδομές, τη συντήρηση και την εκπαίδευση.

Η Ιαπωνία διαθέτει προηγμένη πυρηνική βιομηχανία, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί να μεταφέρει άμεσα την τεχνολογία εμπορικών αντιδραστήρων σε πολεμικά πλοία. Θα απαιτούνταν ανάπτυξη ή προμήθεια ειδικών ναυτικών αντιδραστήρων, δημιουργία υποδομών υποστήριξης και διαχείρισης πυρηνικών υλικών, καθώς και εκπαίδευση πληρωμάτων και εξειδικευμένου τεχνικού προσωπικού. Οι εκτιμήσεις τοποθετούν την υλοποίηση ενός τέτοιου προγράμματος σε χρονικό ορίζοντα μεγαλύτερο της δεκαετίας.

Ένα ζήτημα με ιστορία σχεδόν 70 ετών

Η συζήτηση για πυρηνοκίνητα υποβρύχια δεν είναι εντελώς νέα στην Ιαπωνία. Σύμφωνα με έρευνα του The Diplomat, ήδη από το 1958 είχε εκπονηθεί προκαταρκτική μελέτη για υποβρύχιο εκτοπίσματος 2.500 τόνων με πυρηνική πρόωση, από μηχανικό της Kawasaki Heavy Industries. Το 1964, κυβερνητική και βιομηχανική επιτροπή είχε επίσης εξετάσει τα επιχειρησιακά πλεονεκτήματα τέτοιων υποβρυχίων.

Το ζήτημα επανήλθε το 1986, όταν αναφέρθηκαν ανεπίσημες ιαπωνικές διερευνητικές επαφές με το Αμερικανικό Ναυτικό, και ξανά κατά την προετοιμασία των αμυντικών κατευθυντήριων γραμμών του 2004. Καμία από αυτές τις προσπάθειες δεν οδήγησε σε πρόγραμμα προμήθειας.

Ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια παραμένει ο ιαπωνικός Βασικός Νόμος για την Ατομική Ενέργεια (Atomic Energy Basic Act), ο οποίος περιορίζει τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας σε ειρηνικούς σκοπούς. Διαδοχικές κυβερνήσεις έχουν υποστηρίξει ότι η χρήση πυρηνικής πρόωσης σε υποβρύχια των Δυνάμεων Αυτοάμυνας δεν είναι συμβατή με το ισχύον νομικό πλαίσιο. Επομένως, οποιαδήποτε απόφαση θα απαιτούσε προηγουμένως αντιμετώπιση του συγκεκριμένου νομικού ζητήματος.

Η πυρηνική πρόωση και το ζήτημα των πυρηνικών όπλων

Η συζήτηση για πυρηνοκίνητα υποβρύχια συμπίπτει με μια δεύτερη, πολιτικά ακόμη πιο ευαίσθητη, συζήτηση για τις τρεις μη πυρηνικές αρχές της Ιαπωνίας: τη μη κατοχή, τη μη κατασκευή και τη μη εισαγωγή πυρηνικών όπλων στο ιαπωνικό έδαφος.

Στη συνεδρίαση της Επιτροπής Έρευνας για την Ασφάλεια του LDP, στις 11 Νοεμβρίου, διατυπώθηκαν προτάσεις τόσο για την εξέταση απόκτησης πυρηνοκίνητων υποβρυχίων όσο και για συζήτηση σχετικά με την πιθανή συμμετοχή της χώρας σε καθεστώς «πυρηνικού διαμοιρασμού» (nuclear sharing) με τις ΗΠΑ.

Τα δύο ζητήματα είναι, ωστόσο, διακριτά. Ένα πυρηνοκίνητο υποβρύχιο μπορεί να φέρει αποκλειστικά συμβατικό οπλισμό, όπως συμβαίνει με τα πυρηνοκίνητα επιθετικά υποβρύχια (SSN) πολλών ναυτικών. Η πυρηνική πρόωση δεν συνεπάγεται απόκτηση πυρηνικών όπλων ούτε μετατρέπει το υποβρύχιο σε στρατηγικό φορέα βαλλιστικών πυραύλων (SSBN).

Το προηγούμενο της Αυστραλίας και οι εξελίξεις στη Νότια Κορέα

Η Ιαπωνία παρακολουθεί και τις εξελίξεις στην Αυστραλία, η οποία μέσω της συμφωνίας AUKUS με τις ΗΠΑ και τη Βρετανία προγραμματίζει την απόκτηση πυρηνοκίνητων επιθετικών υποβρυχίων, αρχικά της αμερικανικής κλάσης Virginia και αργότερα του νέου τύπου SSN-AUKUS.

Το αυστραλιανό πρόγραμμα καταδεικνύει τόσο τις επιχειρησιακές δυνατότητες που προσφέρει η πυρηνική πρόωση όσο και το τεράστιο κόστος ανάπτυξης υποδομών, προσωπικού και βιομηχανικής βάσης. Αποτελεί επίσης παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο μια χώρα χωρίς προηγούμενη εμπειρία στη ναυτική πυρηνική πρόωση μπορεί να επιδιώξει την απόκτησή της μέσω στενής συνεργασίας με συμμάχους.

Παράλληλα, η Νότια Κορέα προωθεί τη δική της προσπάθεια απόκτησης πυρηνοκίνητων υποβρυχίων, μετά την αμερικανική πολιτική έγκριση που ανακοινώθηκε τον Οκτώβριο του 2025. Η Σεούλ διαθέτει ήδη σημαντική εμπειρία στην κατασκευή συμβατικών υποβρυχίων με κατακόρυφους εκτοξευτές βαλλιστικών πυραύλων, μέσω της κλάσης KSS-III, γεγονός που υπογραμμίζει ότι η εγκατάσταση VLS δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκη πυρηνική πρόωση.

Για το Τόκιο, οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν ένα νέο περιφερειακό περιβάλλον, στο οποίο η Κίνα και η Ρωσία διαθέτουν ήδη πυρηνοκίνητους υποβρύχιους στόλους, η Βόρεια Κορέα επιδιώκει αντίστοιχη δυνατότητα και η Νότια Κορέα εξετάζει την ένταξή της στην ίδια κατηγορία.

Η απόφαση που καλείται να λάβει η Ιαπωνία δεν αφορά απλώς έναν νέο τύπο υποβρυχίου, αλλά μια πιθανή αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο το Ναυτικό της θα επιχειρεί στον Ειρηνικό. Η μετάβαση από έναν στόλο σχεδιασμένο κυρίως για την προστασία των ιαπωνικών θαλάσσιων προσβάσεων σε μια δύναμη με μεγαλύτερη δυνατότητα παρατεταμένων επιχειρήσεων στον ανοικτό ωκεανό θα απαιτούσε διαφορετικές υποδομές, δόγμα και επίπεδο επενδύσεων.