Του Αντιστρατήγου (εα) Ιπποκράτη Δασκαλάκη, Διδάκτορα Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛΙΣΜΕ)
ΤΩΡΑ ΤΟ ΠΛΟΙΟ ΕΧΕΙ ΣΑΛΠΑΡΕΙ!
Ερέθισμα για τη συγγραφή αυτού του άρθρου ήταν η τηλεοπτική κάλυψη του απόπλου του ερευνητικού πλοίου Abeille Marengo. Σίγουρα ο καπετάνιος του πλοίου, για πολλά χρόνια, θα αναπολεί την αναχώρηση του από το λιμάνι του Ηρακλείου και την πρωτόγνωρη δημοσιότητα που γνώρισε.
Εν τω μεταξύ οι τηλεοπτικές συζητήσεις έχουν ενταθεί, ειδικά στη δυτική πλευρά του Αιγαίου και οι γνώσεις του μέσου Έλληνα για τη μορφή, τον τύπο και τις ιδιαιτερότητες της «note verbale» (ρηματικής διακοίνωσης) έχουν εκτοξευθεί. Αναμφίβολα και παρά το χιουμοριστικό τόνο της προηγούμενης πρότασης, η ενασχόληση, ενημέρωση και κριτική προσέγγιση κρίσιμων εθνικών θεμάτων είναι πάντα παραγωγική. Αντιθέτως, αντιπαραγωγική είναι η απαξιωτική και με συνθηματολογία αντιμετώπιση των επιχειρημάτων της άλλης άποψης, η αγνόηση της πραγματικότητας αλλά και μια μόνιμη απαξίωση κάθε εθνικής προσπάθειας.
Για να γίνουμε όμως πιο συγκεκριμένοι. Θεωρούμε και ορθώς διατυμπανίζουμε ότι το διεθνές δίκαιο -και ειδικά στην περίπτωση μας το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας- υποστηρίζει πλήρως το σύνολο των ελληνικών θέσεων. Σε μια μάλιστα πολύ απλουστευτική σκέψη, η μη σύμπλευση τρίτων με τις ελληνικές θέσεις, σε ζητήματα που αφορούν τις ελληνοτουρκικές προστριβές, αποτελεί (τουλάχιστον) «εχθρική πράξη» κατά της Ελλάδος και ωφελιμιστική στήριξη της διεκδικητικής Τουρκίας.
Πραγματικά, σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό, το Δίκαιο της Θάλασσας είναι υποστηρικτικό των ελληνικών θέσεων. Βεβαίως υπάρχουν και λιγοστές περιπτώσεις όπου οι γενικόλογες διατυπώσεις επιβάλουν μια καλοπροαίρετη εκατέρωθεν προσέγγιση ή σε αδυναμία την προσφυγή στα δικαιοδοτικά όργανα ή διαιτησία. Για να αποφευχθούν δυσάρεστες καταστάσεις το Δίκαιο της Θάλασσας έχει προβλέψει να περιορίσει (καταδικάσει) το δικαίωμα προσφυγής σε μονομερείς ενέργειες. Συγχρόνως, η ανάγκη αποδοχής του από το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό κρατών επέβαλαν την -σε ορισμένα σημεία- ασάφεια των προβλέψεων. Επιπρόσθετα, νέες τεχνολογικές κυρίως εξελίξεις έχουν επιφέρει αλλαγές που δεν είχαν προβλεφθεί. Η Ελλάδα, πάντα καλόπιστα και για ορισμένα και μόνο ζητήματα (ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδα) έχει αποδεχθεί την προσφυγή στα Διεθνή Δικαστήρια. Παράλληλα όμως, αυτονόητη και απολύτως αναγκαία θεωρείται η έντονη προβολή, έναντι τρίτων, όλων των επιχειρημάτων μας ως πλήρως υποστηριζόμενων από το Διεθνές Δίκαιο κυρίως όμως η υιοθέτηση πρακτικών συναφών με τις ελληνικές θέσεις .
Πέραν όμως των προβλέψεων του Διεθνούς Δικαίου, η ισχύς (σχετική ισχύς) μεταξύ των δύο αντιπαρατιθεμένων κρατών συχνά καθορίζει το αποτέλεσμα της αντίθεσης, με ή χωρίς τη χρήση βίας. Στην αντιπαράθεση αυτή, τρίτα μέρη, συνήθως επιλέγουν την οδό που προκρίνει το εθνικό συμφέρον τους. Ενίοτε δε, με διάθεση μετριοπάθειας προσπαθούν να διατηρήσουν μια ουδέτερη στάση που στις διεθνείς σχέσεις ευνοεί συχνά το πλέον διεκδικητικό μέρος. Ανάλογες στάσεις, κατά περίπτωση, έχει στο παρελθόν υιοθετήσει και η χώρα μας, έχοντας μάλιστα και την ευρεία λαϊκή υποστήριξη καθώς επιδοκιμάζονται ως καλοπροαίρετες ενέργειες μετριοπάθειας και αποφυγής αχρείαστης εμπλοκής σε υποθέσεις τρίτων.
Έχοντας αναγκαστεί να μακρηγορήσουμε για να υπενθυμίσουμε την πραγματικότητα των διεθνών σχέσεων, θα επανέλθουμε στα των καλωδίων που μας ενδιαφέρουν σήμερα.
Κατ΄ αρχήν πλανώμεθα πλάνη οικτρά, αν πιστεύαμε ότι η Άγκυρα θα αντιμετώπιζε το θέμα της ηλεκτρικής διασύνδεσης (ή οποιαδήποτε άλλου αγωγού και καλωδίου) με «ελαφρότητα». Με την ίδια ακριβώς λογική που η Ελλάδα θέλει να αξιοποιήσει το σύνολο του έργου (έργων) για ενίσχυση του «νομικού της οπλοστασίου» αντίστοιχα πράττει και η Άγκυρα. Κατά συνέπεια, οποιαδήποτε ελληνική ενέργεια, είναι αναμενόμενο να προκαλέσει την τουρκική απάντηση. Δυστυχώς, η Τουρκία έχει αποδείξει ότι διαθέτει τη δυνατότητα και βούληση να απειλήσει και επί του πεδίου με κλιμάκωση. Αυτήν την ανοδική κίνηση της κλιμάκωσης, συνήθως η χώρα μας δυσκολεύεται να ακολουθήσει. Βέβαια, η μη αποδοχή της κλιμάκωσης, από μόνη της δεν αποτελεί πάντα ένδειξη ηττοπάθειας ή κατευνασμού αλλά συχνά δημιουργεί αρνητικά τετελεσμένα και προηγούμενα. Συνήθως, το βασικό μας σφάλμα δεν έγκειται στην αποχώρηση μας από τη συγκρουσιακή πορεία αλλά στην απερίσκεπτη είσοδο στη διαδικασία της κλιμάκωσης χωρίς ξεκάθαρο σχέδιο και όταν ειδικά γνωρίζουμε τη μεγαλύτερη τάση διακινδύνευσης του αντιπάλου. Αναμφίβολα, οι διεθνείς σχέσεις απαιτούν και την ανάληψη ρίσκου, αρκεί αυτό να είναι λογικό, να υπάρχουν εναλλακτικά σχέδια και δυνατότητες αξιοπρεπούς απεμπλοκής. Ορθά λοιπόν, επιχειρούμε τώρα να (ξανα)προχωρήσουμε στην υλοποίηση του έργου έχοντας εμπλέξει ενεργά και τη γαλλική πλευρά σε ένα ενεργειακό έργο που έχει (κατά τα φαινόμενα) τη στήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του Ισραήλ και των ΗΠΑ.
Δεν είναι όμως ρεαλιστικό να επιθυμούμε η υλοποίηση αυτού του έργου να αποτελέσει το εφαλτήριο της τουρκικής υποχώρησης στα τόσα σημαντικά για αυτήν θέματα των Θαλασσίων Ζωνών. Η εκτέλεση του έργου, χωρίς καμία εκ των δύο πλευρών να υποχωρήσει από τις διακηρυγμένες θέσεις της και η δυνατότητα προβολής της έκβασης ως νίκης είναι συχνά αναγκαία συνθήκη, όπως σε πολλές ανάλογες διεθνείς περιπτώσεις. Τη συνθήκη αυτή φαίνεται (ελπίζουμε) ότι επιδέξια καλύπτει η χρήση της επιπρόσθετης της NAVTEX, ενημερωτικής γαλλικής ρηματικής διακοίνωσης προς την Άγκυρα. Ευελπιστούμε ότι η διατύπωση της θα είναι εγγύτερα των ελληνικών παρά των τουρκικών θέσεων. Ενδεχομένως, το ακριβές περιεχόμενο της να αργήσει να γίνει δημόσια γνωστό καθότι πιθανόν να καταστήσει προβληματική τη θέση της μιας εκ των δύο πλευρών. Το πλέον όμως πιθανόν είναι να αποτελεί ένα απολύτως ισορροπημένο έγγραφο που να μην ενισχύει καμία εκ των δύο πλευρών.
Εδώ φυσικά τίθενται ορισμένα ερωτήματα. Γνώριζε η ελληνική κυβέρνηση την γαλλική πρόθεση για ενημέρωση της Άγκυρας καθώς και αν είχε εγκρίνει το κείμενο της διακοίνωσης; Εκτιμώ η απάντηση να είναι θετική, παρά τυχόν οποιοδήποτε πιθανές ασάφειες του εγγράφου. Η δήλωση άγνοιας της ελληνικής κυβέρνησης δεν αποτελεί «τιμή» για τη διαπραγματευτική ικανότητα της και τις ιδιαίτερες σχέσεις με το Παρίσι. Το σημαντικότερο όμως ερώτημα είναι αν στο μέλλον η Τουρκία θα μπορεί μετά πειστικότητας και αποτελεσματικότητας να απαιτήσει ανάλογες «ενημερώσεις» και για άλλες επίμαχες περιοχές αναγκάζοντας τρίτα μέρη να συμμορφώνονται προς τις επιθυμίες της (μάλλον θα δημιουργηθεί αρνητικό προηγούμενο). Εξίσου σημαντικό όμως είναι αν η Άγκυρα προσκομίζοντας την παρούσα «ενημέρωση» σε ένα διεθνές δικαστήριο θα μπορούσε να ενδυναμώσει τη νομική της επιχειρηματολογία. Θεωρώ βέβαιες αμφότερες τις ενέργειες χωρίς όμως να μπορώ να προδικάσω τα αποτελέσματα.
Θα ζητηθεί λοιπόν στο εγγύς μέλλον «ενημέρωση» της Άγκυρας και για τη διασύνδεση ελληνικών νήσων που επικάθονται της τουρκικής ηπειρωτικής υφαλοκρηπίδας (sic) και τότε τι εξελίξεις (αντιδράσεις δικές μας) θα δρομολογηθούν;
Σε ένα διεθνές δικαστήριο, η γαλλική «ενημέρωση» (και άλλες παρόμοιες αν ακολουθήσουν) θα ενισχύσει τα τουρκικά επιχειρήματα οδηγώντας σε μια αρνητική για εμάς πολιτική συμβιβαστική λύση; Ή αντιθέτως και παρά την «ενημέρωση», η αίτηση αδείας, μόνο από Ελλάδα και Κύπρο, θα ενισχύσουν τις νομικές μας θέσεις και επιχειρήματα; Οι θέσεις των ειδικών είναι αντικρουόμενες, το πλήθος των παραγόντων μεγάλο και οι προηγούμενες δικαστικές αποφάσεις διεθνών οργάνων ενίοτε συγκεχυμένες ακόμη και μερικώς αντικρουόμενες.
Κατά συνέπεια, είναι δύσκολο να προδικάσουμε το μέγεθος και την κατεύθυνση (θετική ή αρνητική) προς την οποία που οι πρόσφατες εξελίξεις θα επηρεάσουν μια ενδεχόμενη δικαστική προσφυγή ή διαιτησία. Σε τελευταία ανάλυση, τα εμπόδια που μας χωρίζουν από μια διεθνή δικαστική διαδικασία είναι πολύ ισχυρότερα από τη βαρύτητα ή μη της «ενημέρωσης» την οποία παρεμπίπτοντος δεν έχουμε ακόμη δει!
Ας δούμε όμως και τις εναλλακτικές λύσεις που διαθέταμε ή έχουμε ακόμη στην φαρέτρα μας. Μπορούσαμε να αποφύγουμε το όλο ρίσκο του έργου, να προφασιστούμε τις πραγματικές τεχνικές δυσκολίες, το κόστος του έργου, να επιρρίψουμε τις ευθύνες σε τρίτους και να διακηρύξουμε περήφανα ότι δεν υποχωρούμε εκατοστό από τις δίκαιες θέσεις μας.
Μια πραγματικά εθνική πολιτική ισχύος που θα κατέρρεε μόλις ένας τρίτος, καλοπροαίρετος ή μη, υπέβαλε αίτηση αδείας (όχι «ενημέρωση») σε αμφότερες τις χώρες (και γιατί όχι μόνο στην Τουρκία). Μια ακόμη πιο υπερήφανη στάση θα ήταν να απαγορεύσουμε οποιαδήποτε επαφή Γαλλίας με Τουρκία και με σύσσωμο τον πολεμικό στόλο μας να συνοδεύαμε το Abeille Marengo στη διάρκεια της ερευνητικής πορείας του (αν φυσικά δέχονταν να αποπλεύσει). Φυσικά θα μπορούσαμε να είχαμε εκμαιεύσει έγκαιρα την υποστήριξη του Προέδρου Trump (ενδεχομένως με στήριξη του στις ενδιάμεσες εκλογές ή τη διάθεση μιας ακόμη πυροβολαρχίας Patriot για την κάλυψη των αμερικανικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή)! Εναλλακτικές υπάρχουν πάντα αρκεί να μπορείς να τις υποστηρίξεις, να πείσεις τρίτους να σε υποστηρίξουν και κυρίως να έχεις υπολογίσει τις τελικές συνέπειες.
Συμπερασματικά, φαίνεται ότι δεν επιτεύχθηκε το ιδανικά επιθυμητό για μας. Με την προϋπόθεση της ύπαρξης μιας ισορροπημένης «ενημέρωσης» και την ολοκλήρωση του έργου διασύνδεσης χωρίς «παρατράγουδα» θα πρέπει να είμαστε ικανοποιημένοι ότι επιτύχαμε το εφικτό. Ένα καλώδιο-αγωγός, ανεξάρτητα της τάσης που μεταφέρει δεν μπορεί να επιλύσει τα ελληνοτουρκικά προβλήματα ή να μεταβάλει δραματικά την ισορροπία και τις θέσεις των δύο αντιπάλων. Όμως το έργο δεν έχει ολοκληρωθεί, ενδεχομένως δεν έχει (έχουμε) μπει ακόμα στην «πρίζα». Ο αντίπαλος δεν φημίζεται για την προσήλωση του στα συμφωνηθέντα. Αντίθετα είναι γνωστός για την εφευρετικότητα του να παραθέτει συνεχώς εμπόδια, στηριγμένα σε νεφελώδη νομικά επιχειρήματα (lawfare) και απειλώντας, περισσότερα ή λιγότερο ανοικτά, με τη χρήση βίας. Ας είμαστε λοιπόν προσεκτικοί μέχρι τον κατάπλου του πλοίου που θα πραγματοποιήσει την πόντιση!
Επιπλέον ας είμαστε και προσεκτικοί για τα επιχειρήματα που ανταλλάσσουμε μεταξύ μας δημόσια με κομματική στόχευση. Συχνά δημιουργούμε μια αχρείαστη επικίνδυνη εσωτερική πόλωση αλλά -και χωρίς τη θέληση μας- ενισχύουμε τα επιχειρήματα του αντιπάλου και τις αντιλήψεις τρίτων. Αυτή η αναγκαία αυτοσυγκράτηση δεν σημαίνει έλλειψη κριτικής προς τις κυβερνητικές επιλογές-ενέργειες, απλά σημαίνει διενέργεια της στους προβλεπόμενους χώρους, με τις προβλεπόμενες διαδικασίες και περίσκεψη.
Ανάλογες όμως και ακόμη περισσότερες είναι οι υποχρεώσεις της (κάθε) κυβέρνησης για ενημέρωση και παροχή υγειών συνθηκών ανταλλαγής επιχειρημάτων στα κόμματα. Θα πρέπει όλους να μας προβληματίσει το γεγονός ότι τα επιχειρήματα της ελληνικής κυβέρνησης συμπλέουν με αυτά της τουρκικής αντιπολίτευσης (κατά της τουρκικής κυβέρνησης) και αντίθετα.
Για να έχουμε όμως σφαιρική εικόνα, ένα άλλο σχετικά παραπλήσιο έργο (καλώδιο μεταφοράς δεδομένων), στην ίδια περίπου περιοχή, προχωρά σχετικά απροβλημάτιστα μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας και μιλάω για το EMC (East to Med Corridor). Βασικός μέτοχος του έργου είναι η Σαουδική Αραβία. Κανείς δεν ξέρει μετά βεβαιότητας αν η κοινοπραξία Saudi Telecom Company, CYTA και ΔΕΗ, ή ακόμη και οι Μπαχάμες (σημαία της χώρας αυτής φέρει το ερευνητικό πλοίο Kobi Ruegg) παρείχαν «ενημέρωση» στην Άγκυρα. Ελλάδα και Τουρκία, όπως πάντα, εξέδωσαν αμφότερες αλληλοκαλυπτόμενες NAVTEX για την εκτέλεση του έργου. Γεγονός είναι ότι η ελληνική NAVTEX διαθέτει ορισμένα τεχνικά στοιχεία που τεκμηριώνουν την ελληνική θέση ότι η αίτηση αδειοδότησης έλαβε χώρα μόνο προς τη χώρα μας.
Πέραν των καλωδίων, σε τελευταία ανάλυση, πάντοτε ελλοχεύει και θα συνεχίσει για πολλά χρόνια, να ελλοχεύει ο κίνδυνος μιας στρατιωτικής σύγκρουσης, παρά τις «ενημερώσεις», τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης και τα «ήρεμα νερά». Αν θεωρήσουμε ότι η σύγκρουση αυτή είναι πολύ πιθανή έως και αναπόφευκτη και προετοιμαζόμαστε ανάλογα (σε όλους τους τομείς) τότε και μόνο τότε, αυξάνουμε τις πιθανότητες θετικού αποτελέσματος αλλά κυρίως αυξάνουμε τις πιθανότητες αποφυγής της.
