Η στρατιωτική παρουσία της Ρωσίας εκτός συνόρων δεν έχει την έκταση της σοβιετικής εποχής ούτε μπορεί να συγκριθεί με το παγκόσμιο αποτύπωμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Ωστόσο, παραμένει ένα κρίσιμο εργαλείο ισχύος, με λιγότερες βάσεις, αλλά τοποθετημένες με σαφή γεωπολιτική στόχευση.
Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου (1945–1991), η Σοβιετική Ένωση ανέπτυξε πρωτίστως στρατεύματα στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης του Συμφώνου της Βαρσοβίας, καθώς και σε συμμαχικά κράτη σε άλλες ηπείρους, επιδιώκοντας να ενισχύσει τη γεωπολιτική της επιρροή και να αμφισβητήσει την ηγεμονία των Ηνωμένων Πολιτειών. Η στρατιωτική αυτή παρουσία συνοδεύτηκε από τη δημιουργία βάσεων, οι οποίες ωστόσο ήταν σαφώς λιγότερες σε σύγκριση με το αντίστοιχο αμερικανικό δίκτυο.
Με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, οι ρωσικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο εξωτερικό περιορίστηκαν σημαντικά, καθώς αποσύρθηκαν από τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Παρ’ όλα αυτά, σύμφωνα με στοιχεία του 2018, η Ρωσία διατηρούσε τουλάχιστον 21 στρατιωτικές βάσεις εκτός των συνόρων της. Στη σύγχρονη περίοδο, με εξαίρεση την Ουκρανία όπου διεξάγεται πόλεμος και έχει αναπτυχθεί πολύ μεγάλος αριθμός ρωσικών στρατευμάτων, οι περισσότερες στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο εξωτερικό βρίσκονται σε συμμαχικές χώρες και σε αποσχισθείσες περιοχές με έντονη ρωσική παρουσία. Οι τοποθεσίες αυτές συνδέονται με ζώνες άμεσου γεωπολιτικού ενδιαφέροντος για τη Μόσχα.
Οι παρακάτω εκτιμήσεις στους αριθμούς των Ρώσων στρατιωτών στο εξωτερικό, προέρχονται κυρίως από το βρετανικό think-tank IISS, αν και τα μεγέθη πιθανότατα διαφοροποιούνται ανάλογα την χρονική περίοδο.
ΕΥΡΩΠΗ
Στην Γηραιά Ήπειρο, η ρωσική στρατιωτική παρουσία επικεντρώνεται στον μετασοβιετικό χώρο και σε περιοχές όπου η Μόσχα επιδιώκει να διατηρήσει άμεση επιρροή. Περιλαμβάνει δυνάμεις στην Αρμενία και τη Λευκορωσία, στις αποσχισθείσες περιοχές της Αμπχαζίαςκαι της Νότιας Οσσετίας στη Γεωργία, καθώς και στην Υπερδνειστερία της Μολδαβίας, όπως και στην Ουκρανία. Επίσης, υπάρχει συμμετοχή σε ειρηνευτικές αποστολές στα Δυτικά Βαλκάνια.
ΑΡΜΕΝΙΑ: Εκεί οι ρωσικές δυνάμεις διατηρούν δύο στρατιωτικές βάσεις. Η μία από τις δύο, του Γκιουμρί, θεωρείται βασικό στοιχείο της ρωσικής παρουσίας στον Νότιο Καύκασο. Εκτιμάται ότι στην Αρμενία υπάρχουν από 3.000 έως 5.000 Ρώσοι στρατιώτες, με άρματα μάχης, τεθωρακισμένα οχήματα, πυροβολικό, αντιαεροπορικά συστήματα μεγάλης εμβέλειας, ελικόπτερα και μαχητικά αεροσκάφη (MiG-29). Η παρουσία τους βασίζεται σε διμερείς συμφωνίες, θεωρητικά στοχεύοντας στην προστασία της Αρμενίας από εξωτερική απειλή. Επιπλέον, η Αρμενία είναι μέλος του Οργανισμού Συνθήκης Συλλογικής Ασφαλείας, ενός μηχανισμού κοινής άμυνας, με την Ρωσία ως κύριο πυλώνα.
Βέβαια η ρωσική αδράνεια στις τελευταίες συγκρούσεις των Αρμενίων του Ναργκόνο-Καραμπάχ με το Αζερμπαϊτζάν, που έληξαν με κυρίευση ολόκληρης της περιοχής από τους Αζέρους, με ταυτόχρονη εγκατάλειψή της από τον τοπικό αρμενικό πληθυσμό, έχει καταστήσει πολύ αρνητικό το κλίμα για τη Μόσχα, στη χώρα. Έτσι η ίδια η κυβέρνηση της Αρμενίας προσπαθεί να προσεγγίσει άλλα κράτη, ώστε να μειώσει την εξάρτηση της από τη Ρωσία. Αλλά προς το παρόν δεν διαθέτει σχεδόν καθόλου γεωπολιτικό κύρος, οπότε η ρωσική στρατιωτική παρουσία συνεχίζεται, έστω και με αρμενική δυσφορία.
ΛΕΥΚΟΡΩΣΙΑ: οι ρωσικές δυνάμεις λειτουργούν σημαντικές υποδομές για την ασφάλεια της ίδιας της Ρωσίας, όπως ο σταθμός ραντάρ έγκαιρης προειδοποίησης στο Μπαρανοβίτσι. Επίσης στην περιοχή Βίλεϊκα υπάρχει κέντρο επικοινωνιών με τα υποβρύχια του Ρωσικού Ναυτικού.
Εκτιμάται ότι βρίσκονται στη χώρα τουλάχιστον 2.000 Ρώσοι στρατιώτες. Αλλά αυτό το νούμερο φαντάζει μικρό, ιδιαίτερα μετά τη ρωσική επίθεση στην Ουκρανία (2022). Είναι άλλωστε και το πιο πιθανό, να έχουν μεταφερθεί στη Λευκορωσία περισσότερες μονάδες του Ρωσικού Στρατού και μαχητικά της Αεροπορίας. Ταυτόχρονα, δεν πρέπει να λησμονείται ότι από την πλευρά της Λευκορωσίας εισήλθαν ρωσικές δυνάμεις στο ουκρανικό έδαφος, δημιουργώντας βόρειο μέτωπο στην αρχική φάση της εισβολής.
Στη Λευκορωσία αναπτύσσονται και εκτοξευτές βαλλιστικών πυραύλων Oreshnik, που θεωρούνται δύσκολο να αναχαιτιστούν. Ενώ από το 2024 μάλλον υπάρχουν ενεργές θέσεις φύλαξης ρωσικών τακτικών πυρηνικών όπλων, ύστερα από την απόφαση της Λευκορωσίας να δεχτεί ξανά στο έδαφός της πυρηνικά. Η Λευκορωσία θεωρείται μέρος του αμυντικού στρατηγικού βάθους της Μόσχας, έναντι του ΝΑΤΟ και ταυτόχρονα πλατφόρμα για ταχεία ανάπτυξη δυνάμεων προς τα δυτικά. Ενώ βέβαια η ρωσική επιρροή στο καθεστώς Λουκασένκο είναι έντονη και οι δύο χώρες συνεργάζονται σε στρατιωτικές ασκήσεις μεγάλης κλίμακας κάθε έτος.
ΓΕΩΡΓΙΑ: Οι Ρώσοι σταθμεύουν στις κυρίως ρωσόφωνες περιοχές της Αμπχαζίας και Νότιας Οσσετίας που έχουν αποσχιστεί, αποτελώντας de facto ανεξάρτητες χώρες, άσχετα αν δεν αναγνωρίζονται ως τέτοιες από τη διεθνή κοινότητα. Εκεί εκτιμάται πως βρίσκονται περίπου 4.000 Ρώσοι στρατιώτες, υπάρχουν όμως αναφορές και για έως και διπλάσιο αριθμό.
Η στρατιωτική παρουσία της Ρωσίας λειτουργεί ως μοχλός πίεσης προς τη Γεωργία και εμποδίζει την πλήρη ευθυγράμμισή της με δυτικούς διεθνείς οργανισμούς. Στην Αμπχαζία πιστεύεται πως υπάρχουν άρματα μάχης, τεθωρακισμένα, πυροβολικό, αντιαεροπορικά, ελικόπτερα και μαχητικά. Στη Νότια Οσσετία θεωρείται ότι υπάρχουν άρματα μάχης, τεθωρακισμένα, πυροβολικό και αντιαεροπορικά. Η Ρωσία υπέγραψε το 2024 συμφωνία με την Αμπχαζία για τη δημιουργία ναυτικής βάσης στην παραθαλάσσια περιοχή Οχαμτσίρε, που ενισχύει περαιτέρω τη ρωσική παρουσία στον Εύξεινο Πόντο (Μαύρη Θάλασσα).
ΜΟΛΔΑΒΙΑ: Οι Ρώσοι σταθμεύουν στην Υπερδνειστερία, που έχει αποσχιστεί από τον έλεγχο της κεντρικής κυβέρνησης και έχει αυτοανακηρυχθεί ανεξάρτητη. Εκτιμάται πως υπάρχουν περίπου 1.500 Ρώσοι στρατιώτες, με καθήκοντα τη φύλαξη αποθηκών οπλισμού και τη διατήρηση της εκεχειρίας, αλλά στην πράξη ασκούν και καθήκοντα ασφαλείας στην περιοχή. Στην περιοχή Κομπάσνα βρίσκεται μεγάλη βάση πολεμικού υλικού από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Προφανώς η ρωσική παρουσία αποτελεί διαχρονικό σημείο πίεσης προς τη Μολδαβία.
Μετά το 2022 και την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η σχέση Ρωσίας – Υπερδνειστερίας έγινε πιο ευαίσθητη και γεωπολιτικά φορτισμένη, αφού η Υπερδνειστερία συνορεύει με την Ουκρανία. Υπάρχουν ανησυχίες για πιθανή επέκταση του πολέμου εκεί, όμως κάτι τέτοιο δεν έχει μέχρι στιγμής συμβεί.
ΟΥΚΡΑΝΙΑ: Στην χώρα, μετά από 4 χρόνια πολέμου οι ρωσικές δυνάμεις ελέγχουν ένα μεγάλο τμήμα στα Ανατολικά και Νότια, περίπου το 20% της συνολικής έκτασης ενώ εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες συνεχίζουν να πολεμούν τους Ουκρανούς. Από το 2014 η Ρωσία είχε καταλάβει και την Κριμαία, όπου ήδη λειτουργούσαν αρκετές ρωσικές εγκαταστάσεις με κορυφαία τη ναυτική βάση στη Σεβαστούπολη, που φιλοξενούσε ουσιαστικά τον Ρωσικό Στόλο της Μαύρης Θάλασσας. Η Ρωσία επιμένει πως τα ουκρανικά κατεχόμενα πλέον της ανήκουν, έχοντας κάνει και αμφισβητούμενα δημοψηφίσματα εκεί.
ΑΣΙΑ
ΚΑΖΑΚΣΤΑΝ: Στην μεγάλης έκτασης χώρα η Ρωσία έχει μακροχρόνια μισθώσει το κοσμοδρόμιο Μπαϊκονούρ, αν και για την εκτόξευση αμιγώς στρατιωτικών δορυφόρων προτιμά να χρησιμοποιεί το δικό της κοσμοδρόμιο, στο Πλεσέτσκ. Επίσης η Μόσχα διατηρεί εγκαταστάσεις πυραυλικών δοκιμών στο Σάρι Σαγκάν. Πέρα από τα παραπάνω η Ρωσία δεν έχει μόνιμες μεγάλες δυνάμεις στο Καζακστάν, αλλά τέτοιες μπορούν να αναπτυχθούν στο πλαίσιο του Οργανισμού Συλλογικής Ασφάλειας. Κάτι που συνέβη το 2022, όταν στάλθηκαν για την αντιμετώπιση εσωτερικών αναταραχών.
ΚΙΡΓΙΣΤΑΝ: Εδώ υπάρχει σημαντική στρατιωτική παρουσία, κυρίως μέσω της αεροπορικής βάσης Καντ, που αποτελεί βασικό στοιχείο περιφερειακής ασφάλειας. Αυτή χρησιμοποιείται για ταχεία ανάπτυξη δυνάμεων στην Κεντρική Ασία και υπάρχουν σταθμευμένα αεροσκάφη εγγύς αεροπορικής υποστήριξης Su-25 και ελικόπτερα. Συνολικά, η ρωσική παρουσία στη χώρα είναι μικρότερη από άλλες περιοχές, αλλά έχει στρατηγική σημασία.
ΤΑΤΖΙΚΙΣΤΑΝ: Υπάρχουν ρωσικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις για τη φιλοξενία 6.000 – 7.000 στρατιωτών, αν και εκτιμήσεις υποστηρίζουν ότι είναι αναπτυγμένοι περίπου 3.000. Στον εξοπλισμό τους περιλαμβάνονται άρματα μάχης, τεθωρακισμένα οχήματα, πυροβολικό, αντιαεροπορικά, μαχητικά και ελικόπτερα. Η ρωσική παρουσία χαρακτηρίζεται σημαντική, λόγω της εγγύτητας με το Αφγανιστάν, ενισχύοντας τον ρόλο της Μόσχας ως εγγυήτριας ασφάλειας στην περιοχή.
ΣΥΡΙΑ: Μια χώρα όπου η Ρωσία είχε αποκτήσει ισχυρή παρουσία τα προηγούμενα χρόνια και συνεχίζει να ελέγχει δύο κρίσιμες βάσεις στα παράλια, απέναντι από τις βρετανικές στην Κύπρο και κοντά στην τουρκο-αμερικανική του Ιντσιρλίκ. Πρόκειται για την αεροπορική βάση Χμεϊμίμ που χρησιμοποιείται για πολεμικά αεροσκάφη κάθε κατηγορίας (συμπεριλαμβανομένων μαχητικών και βομβαρδιστικών) και τη ναυτική στο κοντινό Ταρτούς, που είναι η μοναδική ρωσική στη Μεσόγειο, ικανή να υποστηρίζει μεγάλα πολεμικά πλοία και υποβρύχια. Οι ρωσικές δυνάμεις στην Συρία είχαν πλούσια δράση υποστηρίζοντας το καθεστώς Άσαντ, κυρίως με βομβαρδισμούς ανταρτών και αντιφρονούντων στον πολύχρονο εμφύλιο της χώρας, αλλά και συντηρώντας φρουρές και φυλάκια σε αρκετά σημεία.
Μετά την κατάρρευση όμως του Άσαντ το 2024, οι βάσεις λειτουργούν μεν αλλά με περιορισμένο προσωπικό το οποίο δεν κινείται εκτός τους. Ενώ γίνεται προσπάθεια να βρεθεί μια συμφωνία με τη νέα συριακή κυβέρνηση για την διατήρηση τους, όπως και για τις γενικότερες διμερείς σχέσεις. Έτσι σήμερα δεν είναι σαφές τι ρωσικά αεροπορικά μέσα βρίσκονται αναπτυγμένα στη Συρία, ενώ τη ναυτική βάση επισκέπτεται περιορισμένος αριθμός πλοίων και υποβρυχίων για ανεφοδιασμό.
Η Ρωσία πάντως θέλει να τις διατηρήσει, καθώς της εξασφαλίζουν στρατηγική πρόσβαση στη Μεσόγειο, όπως και δυνατότητα προβολής ισχύος στη Μέση Ανατολή και στην Αφρική.
ΑΦΡΙΚΗ
Στην Μαύρη ήπειρο, η ρωσική παρουσία εκδηλώνεται κυρίως μέσω μισθοφορικών εταιρειών, οι οποίες συνδέονται με τη Μόσχα, ενώ στρατολογούνται και ντόπιοι μαχητές, αλλά και από άλλες χώρες, π.χ. τη Συρία, τη Λευκορωσία και τη Σερβία. Αν και σε “γκρίζα ζώνη” από πλευράς νομιμότητας, η έμμεση αυτή στρατιωτική παρουσία προσφέρει στις αφρικανικές χώρες υπηρεσίες ασφαλείας και εκπαίδευση, όπως και αρκετό πολεμικό υλικό, χωρίς να εκτίθεται ευθέως η Μόσχα για “παρέμβαση”.
Μέχρι το 2023 πρωταγωνιστούσε η μισθοφορική εταιρεία Wagner Group. Έκτοτε έχει μετονομαστεί σε Africa Corps που ελέγχεται από τη ρωσική κυβέρνηση. Στόχος της Africa Corps είναι η αντιμετώπιση ισλαμιστικών – τρομοκρατικών ένοπλων οργανώσεων, με αντάλλαγμα την πρόσβαση σε φυσικούς πόρους και εγχώριες συμφωνίες ασφαλείας.
ΛΙΒΥΗ: Εκεί υπάρχει εκτίμηση για περίπου 3.500 άνδρες στο πλευρό του αποκαλούμενου Λιβυκού Εθνικού Στρατού του Χαλίφα Χαφτάρ. Οι δυνάμεις πολέμησαν μαζί του το 2019-2020 κατά της κυβέρνησης της Τρίπολης και βοήθησαν -τουλάχιστον αρχικά- στη συντήρηση και αξιοποίηση των μαχητικών MiG-29 και Su-24, τα οποία η Ρωσία μεταβίβασε στον Λιβυκό Εθνικό Στρατό. Η παρουσία συνδέεται με την επιδίωξη ρωσικής επιρροής στη Βόρεια Αφρική και τη Μεσόγειο, καθώς και με παρέμβαση στην πλούσια ενεργειακά χώρα.
ΜΑΛΙ: Αναφορές μιλούν για περίπου 1.500 “σύμβούλους” της Afrika, που έχουν ρόλο την εκπαίδευση του τοπικού στρατού, την προστασία βάσεων και τη διενεργεια επιχειρήσεων κατά τζιχαντιστών και αντάρτικων δυνάμεων στο βόρειο και κεντρικό τμήμα της χώρας. Οι επιχειρήσεις χαρακτηρίζονται από υψηλή ένταση και βιαιότητα.
ΚΕΝΤΡΟΑΦΡΙΚΑΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ: Εκτιμάται πως βρίσκεται εκεί δύναμη περίπου 1.500 ατόμων με ρόλο στην εκπαίδευση του εθνικού στρατού, την προστασία κυβερνητικών αξιωματούχων και συμμετοχή σε επιχειρήσεις κατά αντάρτικων και τοπικών πολιτοφυλακών. Οι μισθοφόροι δρουν μαζί με τον στρατό και προστατεύουν τοποθεσίες στρατηγικού χαρακτήρα (ορυχεία, δρόμους, σύνορα).
ΝΙΓΗΡΑΣ:Κάπου 200 Ρώσοι συμμετέχουν στην εκπαίδευση του στρατού, παρέχουν συμβουλές σε αντι-ανταρτικές επιχειρήσεις και προστατεύουν κρίσιμες περιοχές. Οι συγκρούσεις αφορούν κυρίως την αντιμετώπιση τζιχαντιστικών ομάδων.
ΜΠΟΥΡΓΚΙΝΑ ΦΑΣΟ: Επίσης καπου 200 άτομα, που παρέχουν εκπαίδευση και παίρνουν μέρος σε επιχειρήσεις κατά τζιχαντιστικών ομάδων.
ΙΣΗΜΕΡΙΝΗ ΓΟΥΙΝΕΑ: Με ρόλο εκπαιδευτών του τοπικού στρατού, φιλοξενούνται κάπου 200 Ρώσοι.
