Basilio di Martino και Pier Paolo Battistelli, Yugoslavia and Greece 1940-41, Osprey, σειρά Air Campaign νο 48. Πρώτη έκδοση 2024, 98 σελίδες, ασπρόμαυρο με έγχρωμα γραφήματα, τιμή 16,99 λίρες. Διαθέσιμο και σε Kindle.
Με κάποια καθυστέρηση, επανερχόμαστε στο τρίπτυχο αφιέρωμα που είχαμε εξαγγείλει πέρυσι το Δεκέμβριο, σχετικά με τη σειρά Air Campaign της Osprey, αυτή τη φορά με μια ελληνικού ενδιαφέροντος αεροπορική μάχη του Β’ Π.Π.
Ο αεροπορικός πόλεμος πάνω από τα Βαλκάνια, από τα τέλη Οκτωβρίου 1940 μέχρι τον Απρίλιο του 1941, είχε πέντε κύριους εμπλεκόμενους, με την Ελλάδα, βεβαίως, να είναι παρούσα από την αρχή ως το τέλος των εχθροπραξιών: αμυνόμενες δυνάμεις ήταν η δική μας ΕΒΑ (Ελληνική Βασιλική Αεροπορία), η συνεπικουρούσα βρετανική RAF και η JKRV (Βασιλική Αεροπορία της Γιουγκοσλαβίας), επιτιθέμενες, δε, η ιταλική Regia Aeronautica και, προς το τέλος, η ισχυρότερη όλων, η γερμανική Luftwaffe, που είχε ήδη συσσωρεύσει μεγάλη πολεμική εμπειρία τα προηγούμενα έτη.
Υπενθυμίζουμε ότι το πρώτο και ακόμη επίκαιρο βιβλίο πάνω στο θέμα ήταν το κλασικό πλέον Air War for Yugoslavia, Greece and Crete των Shores, Cull και Malizia (εκδόσεις Grub Street, 1987), το οποίο, όμως, καλύπτει και τη Μάχη της Κρήτης, σε αντίθεση με το ανά χείρας. Από τους συγγραφείς του τελευταίου, σημειωτέον, ο μεν Martino είναι απόστρατος Στρατηγός της Ιταλικής Αεροπορίας με πάρα πολλές ιστορικές δημοσιεύσεις, ο δε Battistelli, διδάκτωρ Στρατιωτικής Ιστορίας στο φημισμένο Πανεπιστήμιο της Πάντοβας.
Ας διατρέξουμε εδώ, συνοπτικά, τα κεφάλαια του βιβλίου. Τα πρώτα δύο αναφέρονται στις δυνατότητες των επιτιθέμενων και των αμυνόμενων, αντίστοιχα. Η Regia Aeronautica, που εισήλθε στο Β’ Π.Π. τον Ιούνιο του 1940, ήταν τελικά ένας «γίγαντας με πήλινα πόδια»: διαθέτοντας, την εποχή εκείνη, 783 μέσα -κυρίως τρικινητήρια- βομβαρδιστικά αεροσκάφη, ήτοι την τρίτη μεγαλύτερη δύναμη κρούσης στον κόσμο μετά τους σοβιετικούς και γερμανικούς αεροπορικούς στόλους (πάνω από τη RAF!), στην πραγματικότητα υπέφερε από μη αποσαφηνισμένο δόγμα, βόμβες μικρής εκρηκτικής ισχύος, όπως αναλύσαμε και στο Β΄ μέρος του αφιερώματος (για τη Μάχη Μάλτας), στόλο με αυξημένες απαιτήσεις συντήρησης και εξάρτηση από μια μεγαλομανή πολιτική ηγεσία, του Μουσολίνι. Η πλειονότητα, δε, των μαχητικών ήταν ακόμη διπλάνα!
Σημαντική παράμετρος ήταν πως ο Στρατηγός Φραντσέσκο Πρίκολο (1891-1980), επικεφαλής της RA τους πρώτους 18 μήνες της ιταλικής εμπλοκής στο Β’ Π.Π., πληροφορήθηκε περί της απόφασης για εισβολή στην Ελλάδα μόλις στα μέσα Οκτωβρίου 1940! Αυτός σχεδίαζε να αποστείλει στο Μέτωπο – τόσο στην Αλβανία, όσο και στην Απουλία- τουλάχιστον 400 ετοιμοπόλεμα αεροπλάνα, ένας στόχος που δεν πρόλαβε να επιτευχθεί πλήρως (κάτω από 300 τελικά συγκεντρώθηκαν στις 27/10, ήτοι 139 στην Αλβανία, εκ των οποίων μόλις 52 βομβαρδιστικά, και 152 στην Απουλία, όπου και η κύρια δύναμη κρούσης, με 97 πολυκινητήρια και 17 εισαγόμενα Ju87 Stuka).
Στον αντίποδα, βεβαίως, της RA βρισκόταν η Luftwaffe την Άνοιξη του 1941 -όταν και ενεπλάκη- και δη ο Τέταρτος Αεροπορικός Στόλος της και το περίφημο VIII Fliegerkorps υπό τον Στρατηγό Bόλφραμ φον Ριχτχόφεν, που το Μάρτιο μεταστάθμευσε εσπευσμένα στη Βουλγαρία. Από τα 1.153 γερμανικά αεροσκάφη έτοιμα για επίθεση στα Βαλκάνια, τόσο εναντίον της Γιουγκοσλαβίας όσο και εναντίον της χώρας μας, 437 ήταν του VIII Fliegerkorps. Στα Βαλκάνια, το 1941, η Luftwaffeενέπλεξε το 27% της δύναμής της!
Αναμφίβολα, από τους αμυνόμενους ο ισχυρότερος ήταν η JKRV: την άνοιξη του 1941, διέθετε 460 αεροπλάνα και 2.000 πιλότους στην πρώτη γραμμή. Ξεχώριζαν σε ρόλο δίωξης περί τα 100 πολύ αξιόμαχα μαχητικά, ήτοι 52 υπερσύγχρονα Bf109E, 31 Hurricane και 15 εγχώριας σχεδίασης ΙΚ-3. Επίσης, οι Γιουγκοσλάβοι είχαν δρομολογήσει μια προνοητική στρατηγική διασποράς, αλλά, από τα σχεδόν 100 προβλεπόμενα μικρά αεροδρόμια, πρόλαβαν τελικά να κατασκευάσουν μόνο τα 50. Η JKRV υπέφερε, επίσης, από μεγάλη πολυτυπία (25 διαφορετικοί τύποι!), ενώ υπήρχε και επικίνδυνο για τη συνοχή της «εσωτερικό μέτωπο», με τους Κροάτες αξιωματικούς να συμπαθούν, σε μεγάλο βαθμό, το Γ΄ Ράιχ.
Η ΕΒΑ ήταν σαφώς πιο αδύναμη, γύρω στα 150 αεροπλάνα συνολικά, με τον κορμό της δίωξης να αποτελούν τα 36 (24 ετοιμοπόλεμα) πολωνικά PZL.24, ξεπερασμένα τεχνολογικά την εποχή εκείνη, συν 9 γαλλικά MB.151. Οσονούπω, αφίχθησαν και 17 διπλάνα μαχητικά Gladiator από τα βρετανικά αποθέματα.
Όσο για το κλιμάκιο της RAF, η οποία έφτασε στην Ελλάδα το Νοέμβριο του 1940 (Operation Barbarity), διέθετε λίγα μόνο ελαφρά βομβαρδιστικά Blenheim, καθώς και Gladiator, που αργότερα αντικαταστάθηκαν από Hurricane. Βεβαίως, η πολεμική της εμπειρία ήταν δεδομένη και πολύτιμη, ενώ ανάμεσα στους ψυχωμένους πιλότους που την επάνδρωναν ξεχώριζε ο θρυλικός Νοτιοαφρικανός Μάρμαντιουκ Πατλ, 26 ετών το 1940, ο οποίος, μάλιστα, έπεσε ηρωικά μαχόμενος πάνω από την Αθήνα το 1941 (βλ. παρακάτω). Ο ακριβής αριθμός των καταρρίψεών του παραμένει άκρως αμφισβητούμενος, αλλά εκτιμάται μεταξύ 40 και 60. Η Αλβιώνα θα είχε αναπτύξει μεγαλύτερη δύναμη, εάν δεν αποβιβαζόταν στη Λιβύη το Γερμανικό Εκστρατευτικό Σώμα, τον Φεβρουάριο του 1941…
Το επόμενο κεφάλαιο, εξαιρετικά ενδιαφέρον, αναλύει τους αντικειμενικούς σκοπούς των εμπολέμων και πρωτίστως των επιτιθέμενων του Άξονα. Τα ιταλικά σχέδια παρουσιάζονται στις σελ. 27-30 και εκεί, λ.χ., ο αναγνώστης πραγματικά εκπλήσσεται, διαβάζοντας πως ο Στρατάρχης Μπαντόλιο (Αρχηγός του Ιταλικού Γενικού Επιτελείου) απαγόρευσε στον Πρίκολο να πραγματοποιήσει από αέρος αναγνώριση των ελληνικών θέσεων πριν την 28/10, για να μην καταλάβουν τίποτα οι Έλληνες! Τέτοιες βλακώδεις αποφάσεις τις πλήρωσαν, βεβαίως, ακριβά οι Ιταλοί.
Ένα ακόμη μεγαλύτερο λάθος, αυτή τη φορά του ίδιου του Πρίκολο (σαφώς επηρεασμένου από τοβ θεωρητικό της αεροπορικής ισχύος, Τζούλιο Ντουέ), ήταν να επικεντρώσει αρχικά την προσοχή της η RA σε στρατηγικές επιθέσεις μακρινών στόχων και στην καταστροφή της ΕΒΑ στον αέρα, αντί να υποστηρίξει επαρκώς τα επιτιθέμενα ιταλικά στρατεύματα! Μία εβδομάδα μετά την έναρξη των επιχειρήσεων, άλλαξε τακτική, αλλά η ζημιά είχε γίνει…
Από πλευράς της, η Luftwaffe επεδίωξε εξαρχής να υποστηρίξει τις προελαύνουσες χερσαίες δυνάμεις των σιαμαίων επιχειρήσεων, Marita (Ελλάδα) και 25 (Γιουγκοσλαβία), όπως ακριβώς είχε κάνει και στη Δύση ένα χρόνο πριν. Ομολογουμένως, τα κατάφερε και παράλληλα εξασφάλισε πλήρη αεροπορική υπεροχή, καίτοι με απώλειες διόλου ευκαταφρόνητες, όπως θα δούμε. Περαιτέρω, ο στόλος των μεταγωγικών της ενεπλάκη και στη συνακόλουθη Μάχη της Κρήτης, το Μάιο του 1941.
Οι ίδιες οι επιχειρήσεις καταγράφονται, συνοπτικά αλλά περιεκτικά, στο δεύτερο και μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου (σελ. 33-92), ενώ ακολουθεί σύντομη ανάλυση. Έγχρωμοι χάρτες και διαγράμματα βοηθούν πάρα πολύ στην κατανόηση της σύγκρουσης.
Σε γενικές γραμμές, όσο πολεμούσε μόνη της η Ιταλία, η κατάσταση ήταν απολύτως ισορροπημένη, παρά κάποιους θεαματικούς (όχι τόσο ουσιαστικούς) στρατηγικούς βομβαρδισμούς, όπως λ.χ. της Διώρυγας της Κορίνθου, της Πάτρας, της Πρέβεζας, της Δεκέλειας, του Πειραιά και, πάνω από όλα, της Θεσσαλονίκης την 1/11/1940 (και το πρωί και το απόγευμα), με 35 νεκρούς πολίτες. Τα ίδια τα ιταλικά αρχεία ομιλούν, σύμφωνα πάντα με τους συγγραφείς, για 65 καταρριφθέντα αεροσκάφη και 495 με ζημίες εναντίον της Ελλάδος, ενώ εναντίον της Γιουγκοσλαβίας τα αντίστοιχα νούμερα ήταν 5 και 17. Αυτές, σημειωτέον, ήταν οι απώλειες μόνο στον αέρα και όχι στο έδαφος. Αναμφίβολα, οι ιταλικοί ισχυρισμοί ότι κατέρριψαν 223 αεροπλάνα (τα 218 στην εκστρατεία εναντίον της Ελλάδας, ΕΒΑ και RAF μαζί) κρίνονται ως υπερβολικοί. Η πλάστιγγα ανετράπη υπέρ του Άξονα με την εμπλοκή της Luftwaffe, που την άνοιξη του 1941 ήταν ακόμη ακαταμάχητη, εκεί τουλάχιστον που η Βέρμαχτ είχε το στρατηγικό πλεονέκτημα.
Η ΕΒΑ, παρά τα πολύ πενιχρά της μέσα, σημείωσε 63 καταρρίψεις, 58 εναντίον των Ιταλών και 5 εναντίον των Γερμανών. Η ίδια έχασε 32 αεροπλάνα στον αέρα, εκ των οποίων τα 7 από αντιαεροπορικά, συν 130 στο έδαφος, ουσιαστικά το 100% της δύναμης που παρέταξε εκείνο το εξάμηνο. Τριάντα ήταν οι νίκες της JKRV το πολύ μικρό διάστημα που πολέμησε. Η RAF φέρεται να σημείωσε 231 νίκες στον αέρα (150 κατά της RA, 81 κατά της Luftwaffe), πλην των πιθανών, αλλά οι πιο πολλές εξ αυτών δεν επιβεβαιώνονται από τα όποια αρχεία έχουν διασωθεί. Παράλληλα έχασε 72 αεροσκάφη σε εναέρια μάχη, 55 στο έδαφος και άλλα 82 που εγκαταλείφθηκαν άρον-άρον, η δε Ναυτική Αεροπορία (FAA) έχασε άλλα 9. Τέλος, και ο ισχυρισμός της Luftwaffe περί 110 καταρρίψεων, εκ των οποίων 30 με 40 της JKRV, ακούγεται υπερβολικός. Αυτό που κόστισε στους Γερμανούς, ιδίως ενόψει της επιχειρήσης Barbarossa τον Ιούνιο του 1941 κατά της ΕΣΣΔ, ήταν οι 182 απώλειες, στις οποίες οι συγγραφείς συνυπολογίζουν όσα αεροσκάφη υπέστησαν σοβαρές (μη επισκευάσιμες) ζημίες. Ακόμη και τα τρομερά μαχητικά Bf109 και Bf110 δεν ήταν άτρωτα, όπου χάθηκαν 54 και 23, αντίστοιχα.
Στιγμές μεγάλων αγώνων
Οι δραματικές στιγμές του εναέριου βαλκανικού αγώνα ήταν πάρα πολλές. Θα σταχυολογούσαμε, ενδεικτικά, τις εξής:
Α) Την έλευση των βρετανικών Gladiator (30η Μοίρα) στα Τρίκαλα για μάχη στο Αλβανικό Μέτωπο και πρώτη έξοδος στις 19/11/1940. Αμέσως ο «Μονομάχος» έκανε τη διαφορά, με 9 ισχυρισμούς καταρρίψεων εκείνο το απόγευμα, όλες εναντίον ιταλικών μαχητικών, έστω κι αν οι 4 είναι επιβεβαιωμένες σήμερα. Μόνο ο μεγάλος Πατλ φέρεται να κατέρριψε συνολικά 15 Ιταλούς, όσο διάστημα πετούσε με το σκληροτράχηλο Gladiator (συνολικά είχε 26 νίκες κατά της RA).
Β) Το πολεμικό ντεμπούτο στην Αλβανία του μαχητικού Hurricane, ακριβώς τρεις μήνες αργότερα (20/2/1941), και πάλι με πολύ μεγάλες επιτυχίες κατά των Ιταλών. Σχεδόν ισάξιος αντίπαλός του ήταν μόνο το ιταλικό M.C.200, με το οποίο οι αερομαχίες υπήρξαν επικές. Εντούτοις, οι ιταλικές έξοδοι ιδίως σε ρόλο κρούσης αυξήθηκαν, με κορύφωση στις 9/3/1941 (204, ρεκόρ σε εκείνη την εκστρατεία).
Γ) Το σφυροκόπημα του Βελιγραδίου από τη Luftwaffe στις 6/4/1941 και σε αλλεπάλληλα κύματα. Για τον επονείδιστο εκείνο βομβαρδισμό, πρωτοφανούς αγριότητας, ο Διοικητής Τέταρτου Αεροπορικού Στόλου, Λερ, καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε το 1947. Πάντως μέχρι να λυγίσει, η JKRV αντιστάθηκε ηρωικά, προσβάλλοντας ακόμη και στόχους στην Ουγγαρία. Το απόγευμα της ίδιας ημέρας, 20 Ju88 και 11 He111 με ορμητήριο τη Σικελία βομβάρδισαν το λιμένα του Πειραιά, πλήττοντας, μεταξύ άλλων, το γεμάτο εκρηκτικά πλοίο Clan Frazer (ώρα 20.35, αν και εξερράγη λίγες ώρες μετά). Ακολούθησε επικών διαστάσεων καταστροφή…
Δ) Την αερομαχία της Καλαμπάκας το πρωί της 15/4/1941, όπου 20 περίπου Bf109E της JG27 εξουδετέρωσαν στον αέρα, μέσα σε λίγα μόνο λεπτά, τα υπολείμματα της ΕΒΑ. Εκεί ο περίφημος Γερμανός «άσσος» Γκούσταβ Ρέντελ φόνευσε έναν από τους καλύτερους Έλληνες χειριστές της περιόδου, τον 24χρονο Σμηνία Γεώργιο Μόκκα από τις Σέρρες, που πετούσε με MB.151. Ο 34χρονος -και Τρικαλινός, από την περιοχή- Μοίραρχος Ιωάννης Κέλλας, μια θρυλική μορφή της ΕΒΑ, τραυματίστηκε μεν, αλλά επέζησε.
Ε) Την αερομαχία των Αθηνών (20/4/1941), το κύκνειο άσμα της RAF στην Ελλάδα και του ήρωα Πατλ. Η Luftwaffe επιτέθηκε ανελέητα στην πρωτεύουσά μας και την ευρύτερη περιοχή σε διαδοχικά κύματα, με το μεγαλύτερο εξ αυτών -πάνω από 100 μέσα βομβαρδιστικά με ισχυρή συνοδεία μαχητικών- να πλησιάζει στις 16:45. Άρρωστος με πυρετό και εξουθενωμένος από τις συνεχείς μάχες, ο Πατλ οδήγησε τα 15 ετοιμοπόλεμα Hurricane των μοιρών 33 και 80 σε μια άνιση μάχη. Κατά τη διάρκειά της και αφού διαδοχικά κατέρριψε ένα βομβαρδιστικό Ju88Α και δύο μαχητικά Bf109Ε της JG77, προσγειώθηκε για ανεφοδιασμό και ξανασηκώθηκε στον αέρα. Η τελευταία του κατάρριψη και, σύμφωνα με τις πλέον αξιόπιστες εκτιμήσεις, η 50η της ένδοξης καριέρας του (σ.σ. πρώτος «άσσος» ανάμεσα στους Δυτικούς Συμμάχους του Β΄ Π.Π. μέχρι και το 1945), ήταν ένα Bf110 της ΖG26. Εντούτοις, δεν πρόσεξε και άλλοι δύο βρέθηκαν κάποια στιγμή πίσω του και του έκοψαν μαζί το νήμα της ζωής, στέλνοντάς τον να καταλήξει στον Κόλπο της Ελευσίνας, μέσα στο φλεγόμενο αεροσκάφος του. Συνολικά, 5 πιλότοι και 8 Hurricane έπεσαν στη μάχη την ημέρα εκείνη, αφού όμως πρώτα πρόλαβαν να καταρρίψουν 14 Γερμανούς (5 Bf109, 3 Bf110, 2 Ju88 και 4 Do17 )…
Εν κατακλείδι, το βιβλίο των δύο Ιταλών συγγραφέων είναι ένα μικρό «διαμάντι». Είναι προφανές πως έχουν πρόσβαση στα ιταλικά αρχεία του Β΄Π.Π., γεγονός πολύ σημαντικό για την διασταύρωση των απωλειών μάχης στον αέρα, οι οποίες φαίνεται να ήταν αισθητά μικρότερες των καταρρίψεων που ισχυρίστηκαν οι εμπόλεμοι το 1940/41, καίτοι κάποια αρχεία έχουν σήμερα χαθεί. Παρά το σχετικά μικρό της μέγεθος, η μονογραφία αυτή κρίνεται ως πολύ καλογραμμένη, επαρκώς τεκμηριωμένη, υποδειγματικά εικονογραφημένη και, συμπερασματικά, αποτελεί must για το μελετητή των γεγονότων εκείνων.
