Ως σημαντική διπλωματική νίκη και δικαίωση της στρατηγικής της «Γαλάζιας Πατρίδας» αντιμετωπίζει η Τουρκία την ομόφωνη έγκριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης. Η απόφαση ελήφθη στις 20 Οκτωβρίου από το λιβυκό κοινοβούλιο, που εδρεύει στην ανατολική Λιβύη, και αφορά τη συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών (με κοινή χάραξη ΑΟΖ) που είχαν υπογράψει η Τουρκία και η τότε Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Τρίπολης στις 27 Νοεμβρίου 2019.
Οι Λίβυοι βουλευτές δεν περιορίστηκαν στην έγκριση του μνημονίου. Ακύρωσαν επίσης δύο αποφάσεις του 2020: την πρώτη, με την οποία το κοινοβούλιο είχε απορρίψει τις συμφωνίες με την Τουρκία, και τη δεύτερη, που προέβλεπε διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα.
Ερντογάν: «Μια σημαντική απόφαση»
Ο Τούρκος πρόεδρος επέλεξε να αναφερθεί στην εξέλιξη κατά την ομιλία του στην κοινοβουλευτική ομάδα του κυβερνώντος Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), στις 21 Οκτωβρίου. «Η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης ενέκρινε το Μνημόνιο Κατανόησης για την Οριοθέτηση των Θαλάσσιων Περιοχών Δικαιοδοσίας μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης. Εύχομαι αυτή η σημαντική απόφαση να αποβεί επωφελής», δήλωσε.
Το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών χαιρέτισε την απόφαση, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία διασφαλίζει τα αμοιβαία δικαιώματα και συμφέροντα Τουρκίας και Λιβύης, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και την αρχή της ευθυδικίας. Η τουρκική διπλωματία υπογράμμισε ότι θα συνεχίσει να συνεργάζεται με όλους τους εταίρους της για την ενίσχυση της ασφάλειας, της σταθερότητας και της ειρήνης στη Μεσόγειο.
Η επίκληση της ευθυδικίας έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς αποτελεί κεντρικό επιχείρημα της τουρκικής θέσης για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι η γεωγραφική θέση και το μήκος των ηπειρωτικών ακτών της πρέπει να έχουν καθοριστική βαρύτητα, απορρίπτοντας την πλήρη επήρεια που διεκδικεί η Ελλάδα για τα νησιά της.
Ομέρ Τσελίκ: «Επιβεβαίωση της ιστορικής και νομικής μας ορθότητας»
Σε ιδιαίτερα υψηλούς τόνους κινήθηκε ο εκπρόσωπος του AKP, Ομέρ Τσελίκ, ο οποίος παρουσίασε την απόφαση ως δικαίωση των τουρκικών θέσεων στην Ανατολική Μεσόγειο. «Η έγκριση της συμφωνίας για τις θαλάσσιες ζώνες από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης αποτελεί επιβεβαίωση της ιστορικής και νομικής μας ορθότητας», ανέφερε σε ανάρτησή του στην τουρκική πλατφόρμα NSosyal.
Ο Τσελίκ υποστήριξε ότι η συμφωνία στηρίζεται σε ισχυρά νομικά θεμέλια και απέρριψε τις επικρίσεις που, κατά την τουρκική πλευρά, αγνοούν τις πραγματικότητες της περιοχής. «Οι δηλώσεις και οι επιβολές που αγνοούν τις πραγματικότητες επί του πεδίου και τις αρχές του δικαίου δεν έχουν καμία ισχύ για εμάς», σημείωσε. «Υπό την ηγεσία του προέδρου μας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θα υπερασπιστούμε με αποφασιστικότητα τα δικαιώματά μας στη Γαλάζια Πατρίδα και τα δικαιώματα του αδελφού λιβυκού λαού», υπογράμμισε.
Προειδοποίησε, επίσης, ότι καμία πρωτοβουλία που παραγνωρίζει τα δικαιώματα της Τουρκίας και της Λιβύης δεν μπορεί να επιτύχει, καταλήγοντας ότι το μέλλον της Ανατολικής Μεσογείου θα διαμορφωθεί με βάση την ευθυδικία και τη συνεργασία και όχι μέσω επιβολής τετελεσμένων.
Οζγκιούρ Οζέλ: Σφοδρή επίθεση στη Φον ντερ Λάιεν
Η πιο αξιοσημείωτη πολιτική αντίδραση προήλθε από την τουρκική αξιωματική αντιπολίτευση, η οποία συντάχθηκε με την κυβέρνηση Ερντογάν ως προς την υπεράσπιση του μνημονίου. Έτσι ο τέως πρόεδρος του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος και νυν επικεφαλής του “Νέου Κόμματος” (που έχει προέλθει από διάσπαση αλλά είναι ήδη το μεγαλύτερο κόμμα της αντιπολίτευσης), Οζγκιούρ Οζέλ, εξαπέλυσε προσωπική επίθεση κατά της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, απορρίπτοντας την ευρωπαϊκή αντίδραση. «Απορρίπτουμε τις δηλώσεις της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, που στρέφονται κατά της συμφωνίας θαλάσσιων ζωνών δικαιοδοσίας μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης», ανέφερε. Ο Οζέλ υποστήριξε ότι η Τουρκία και η Λιβύη είναι δύο κυρίαρχα κράτη και ότι οι μεταξύ τους συμφωνίες δεν μπορούν να παραγνωρίζονται για πολιτικούς λόγους.
Απευθυνόμενος στην πρόεδρο της Κομισιόν, την κάλεσε να μη λαμβάνει το μέρος κάποιας πλευράς και να συμβάλει στη διατήρηση της ειρήνης στη Μεσόγειο. «Καθήκον σας δεν είναι να τροφοδοτείτε την ένταση, αλλά να συμβάλλετε στην εδραίωση της ειρήνης, ενεργώντας με σύνεση», σημείωσε.
Ο ίδιος ξεκαθάρισε μάλιστα ότι η εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση δεν επηρεάζει τη στάση του κόμματός του στα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. «Για εμάς, τα δικαιώματα και τα συμφέροντα της Τουρκίας βρίσκονται πάνω από όλες τις διαφορές μας στην εσωτερική πολιτική», τόνισε. Καταλήγοντας, προειδοποίησε την πρόεδρο της Κομισιόν ότι θα συνεχίσει να υπερασπίζεται τα τουρκικά συμφέροντα και θα αντιταχθεί στην «αλαζονική» στάση της, την οποία κατηγόρησε ότι έχει χάσει την αμεροληψία της.
Η ανατροπή στις σχέσεις με τον Χάφταρ
Πέρα από τις δημόσιες τοποθετήσεις, η σημαντικότερη διάσταση της απόφασης αφορά τη μεταβολή των πολιτικών ισορροπιών στο εσωτερικό της Λιβύης. Το 2019 και το 2020, η Τουρκία είχε παρέμβει στρατιωτικά υπέρ της κυβέρνησης της Τρίπολης, συμβάλλοντας καθοριστικά στην απόκρουση της επίθεσης των δυνάμεων του Χαλίφα Χάφταρ. Εκείνη την περίοδο, το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους αντιπάλους της τουρκικής παρουσίας.
Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, η Άγκυρα επιχείρησε συστηματικά να αποκαταστήσει τις σχέσεις της με τη Βεγγάζη, αναπτύσσοντας επαφές με την οικογένεια Χάφταρ και ενισχύοντας την οικονομική και διπλωματική της δραστηριότητα στην ανατολική Λιβύη. Η αλλαγή στάσης του λιβυκού κοινοβουλίου διευκολύνθηκε και από την πρόσφατη αντικατάσταση του επί χρόνια προέδρου του, Αγκίλα Σάλεχ, ο οποίος θεωρούνταν στενός σύμμαχος της Αιγύπτου.
Ο Σαντάμ Χάφταρ, γιος του στρατάρχη και υψηλόβαθμο στέλεχος της στρατιωτικής ηγεσίας στην ανατολική Λιβύη, χαιρέτισε επίσης την απόφαση, υποστηρίζοντας ότι μπορεί να συμβάλει στην προστασία των λιβυκών δικαιωμάτων και οικονομικών συμφερόντων στη Μεσόγειο.
Αντίδραση ΕΕ και Ελλάδας
Η Ευρωπαϊκή Ένωση απέρριψε εκ νέου τη συμφωνία, με την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, να εκφράζουν τη βαθιά δυσαρέσκειά τους. Οι δύο Ευρωπαίοι αξιωματούχοι επανέλαβαν ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και θεωρείται άκυρο από την ΕΕ. Επιβεβαίωσαν επίσης την αλληλεγγύη τους προς την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία.
Από την πλευρά της, η Αθήνα υπογράμμισε ότι η συμφωνία παραμένει παράνομη και άκυρη, καλώντας τη Λιβύη να αποφύγει ενέργειες που υπονομεύουν τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η βασική ελληνική ένσταση αφορά τη χάραξη θαλάσσιων ορίων μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η επήρεια ελληνικών νησιών, κυρίως της Κρήτης. Η Ελλάδα επικαλείται το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών του 1982, ενώ η Τουρκία, η οποία δεν έχει προσχωρήσει στη Σύμβαση, υποστηρίζει διαφορετική ερμηνεία των κανόνων οριοθέτησης. Η αντιπαράθεση αποκτά και ενεργειακή διάσταση, καθώς οι τουρκολιβυκές διεκδικήσεις επικαλύπτονται με περιοχές που καλύπτει η συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας και Αιγύπτου του 2020.
Νέες προοπτικές για την τουρκική παρουσία στη Λιβύη
Η προσέγγιση της Τουρκίας με την ανατολική Λιβύη δημιουργεί προϋποθέσεις για περαιτέρω οικονομική, ενεργειακή και στρατιωτική συνεργασία, σε μια χώρα όπου η Άγκυρα έχει ήδη αποκτήσει σημαντική επιρροή. Ο αναλυτής Τζαλέλ Χαρσαουί, συνεργάτης του βρετανικού Royal United Services Institute (RUSI), εκτίμησε ότι η κοινοβουλευτική έγκριση θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο ακόμη και για διεύρυνση της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στην ανατολική Λιβύη. Την ίδια στιγμή, η θετική αντίδραση τόσο των αρχών της Τρίπολης όσο και πολιτικών παραγόντων της ανατολικής Λιβύης υποδηλώνει ότι η συνεργασία με την Τουρκία εξελίσσεται σε πεδίο σύγκλισης μεταξύ των αντίπαλων λιβυκών στρατοπέδων. Το λιβυκό Ανώτατο Συμβούλιο του Κράτους χαιρέτισε την απόφαση ως βήμα προς μια ενιαία εθνική θέση για τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας, ζητώντας παράλληλα την ολοκλήρωση των απαραίτητων νομικών διαδικασιών.
