Στο δεύτερο μέρος του αφιερώματος μας για τα προγράμματα μαχητικών αεροσκαφών εκτός των γνωστών μεγάλων αγορών (Βόρεια Αμερική, Ευρώπη, Ρωσία, Κίνα), η προσοχή στρέφεται στην Αφρική. Πρόκειται για μία ήπειρο με έντονες αντιθέσεις: από χώρες με σημαντική στρατιωτική ισχύ και γεωπολιτική επιρροή έως κράτη με περιορισμένους πόρους και στοιχειώδεις αμυντικές ανάγκες.
Η βασική πρόκληση για τις περισσότερες αφρικανικές χώρες είναι οικονομική. Οι περιορισμένοι αμυντικοί προϋπολογισμοί οδηγούν συνήθως σε μικρές προμήθειες μαχητικών αεροσκαφών, συχνά μεταχειρισμένων. Παράλληλα, παρατηρείται αυξανόμενη στροφή προς οπλισμένα εκπαιδευτικά και μη επανδρωμένα αεροχήματα μάχης (ΜΕΑΜ), τα οποία είναι σαφώς φθηνότερα στην απόκτηση και τη χρήση. Τα ΜΕΑΜ έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματικά σε επιχειρήσεις κατά ανταρτών και τρομοκρατικών οργανώσεων, δεν μπορούν ακόμη όμως να αντικαταστήσουν τα μαχητικά.
Ένα επιπλέον ζήτημα είναι το κόστος χρήσης. Η συντήρηση, η εκπαίδευση προσωπικού και η διατήρηση υψηλών ποσοστών διαθεσιμότητας απαιτούν σημαντικούς πόρους. Σε πολλές περιπτώσεις, μόνο ένα μέρος του στόλου είναι επιχειρησιακά διαθέσιμο, γεγονός που περιορίζει την πραγματική αποτελεσματικότητα των επενδύσεων.
ΒΟΡΕΙΑ ΑΦΡΙΚΗ
Η Αίγυπτος διαθέτει τον μεγαλύτερο στόλο μαχητικών στην Αφρική, με εντυπωσιακή ποικιλία τύπων (Rafale, MiG-29, F-16, Mirage 2000). Η στρατηγική της βασίζεται στη διαφοροποίηση προμηθευτών, ώστε να διατηρεί ισορροπίες στις διεθνείς σχέσεις της, ενώ παράλληλα ενισχύει την επιχειρησιακή της ευελιξία. Όμως η παρουσία τόσο διαφορετικών τύπων δημιουργεί προκλήσεις στην υποστήριξη.
Σε εξέλιξη βρίσκεται η παραλαβή 30 γαλλικής προέλευσης μαχητικών Rafale F3R (18 μονοθέσια και 12 διθέσια), που παραγγέλθηκαν το 2021. Η προσπάθεια απόκτησης του αμερικανικού μαχητικού 5ης γενιάς F-35 δεν έχει τελεσφορήσει, ενώ η προμήθεια 24 ρωσικής κατασκευής Su-35 δεν υλοποιήθηκε λόγω πιέσεων από τις ΗΠΑ και του ενδεχόμενου επιβολής κυρώσεων CAATSA. Η Αίγυπτος εξετάζει την αγορά ελαφρών μαχητικών, όπως το νοτιοκορεατικό FA-50, ενώ υπάρχει φημολογία για προμήθεια κινεζικών μαχητικών J-10CE. Οι συνεχείς επενδύσεις στην Αεροπορία συνδέονται με την ανάγκη διατήρησης στρατιωτικής ισορροπίας με το Ισραήλ και με τον γεωπολιτικό της ρόλο στην ευρύτερη περιοχή (Λιβύη, Σουδάν, Αιθιοπία).
Η Αλγερία έχει μία από τις πιο σύγχρονες Αεροπορίες στην Αφρική. Βασίζεται κυρίως σε ρωσικής προέλευσης εξοπλισμό (MiG-29, Su-24, Su-30, Su-35) και θα γίνει ο πρώτος εξαγωγικός χρήστης του ρωσικού μαχητικού 5ης γενιάς Su-57, όπως το αλγερινό υπουργείο Άμυνας ανακοίνωσε το 2025. Η χώρα παραλαμβάνει 14 MiG-29M/M2 και ενδεχομένως ισάριθμα Su-35 από τη Ρωσία. Σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Στρατηγικών Μελετών (IISS), τα τελευταία (ή κάποια από τα τελευταία) αρχικά προορίζονταν για την Αίγυπτο. Η Αλγερία διατηρεί έντονες γεωπολιτικές εντάσεις με το Μαρόκο.
Το Μαρόκο έχει αμερικανικής και γαλλικής προέλευσης αεροσκάφη (F-16, Mirage F1, F-5). Αναβαθμίζει 23 αμερικανικής προέλευσης F-16 Block 52M σε F-16V και έχει παραγγείλει 25 καινούριας κατασκευής F-16 Block 72. Επιπλέον, πιθανολογείται η ύπαρξη συμφωνίας με τα ΗΑΕ για την απόκτηση 30 μεταχειρισμένων Mirage 2000-9. Ταυτόχρονα, ενδιαφέρεται για την απόκτηση μαχητικών F-35, κάτι που, αν υλοποιηθεί, θα το καταστήσει πρώτο χρήστη του στον Αραβικό Κόσμο. Το Μαρόκο βρίσκεται σε ανταγωνισμό την Αλγερία και έχει διαφωνίες με την Ισπανία για το καθεστώς των ισπανικών θυλάκων Θέουτα και Μελίγια και ορισμένων νησίδων.
Η Λιβύη είχε μέχρι το τέλος του Ψυχρού Πολέμου μία από τις ισχυρότερες Αεροπορίες στην Αφρική, αλλά λόγω του πολυετούς διεθνούς εμπάργκο, σε συνδυασμό με τη στρατιωτική επέμβαση του NATO (2011) και τις συνεχείς εμφύλιες συγκρούσεις, αυτή εκμηδενίστηκε. Σήμερα η χώρα έχει δύο κυβερνήσεις. Η διεθνώς αναγνωρισμένη με έδρα την Τρίπολη επενδύει στην απόκτηση ΜΕΑΜ κυρίως από την Τουρκία (Bayraktar TB2). Η δεύτερη, με έδρα τη Βεγγάζη, επενδύει επίσης σε ΜΕΑΜ και έχει λάβει μικρό αριθμό μεταχειρισμένων ρωσικών MiG-29 και Su-24 (έως 14 συνολικά). Τα αεροσκάφη φέρεται να αποκτήθηκαν το 2020 και τουλάχιστον αρχικά επανδρώνονταν με συνδρομή Ρώσων μισθοφόρων.
Η Τυνησία διατηρεί έναν μικρό και περιορισμένων δυνατοτήτων στόλο μαχητικών F-5 και εκπαιδευτικών L-59. Για την αντικατάσταση των L-59 προτείνεται το L-39NG.
ΔΥΤΙΚΗ ΑΦΡΙΚΗ
Για την αντιμετώπιση των τρομοκρατικών οργανώσεων και αποσχιστικών κινημάτων οι φτωχές χώρες της Δυτικής Αφρικής προτιμούν να επενδύουν χρήματα στην αγορά μεταχειρισμένων οπλισμένων εκπαιδευτικών ή αεροσκαφών εγγύς αεροπορικής υποστήριξης και ΜΕΑΜ. Οι πρώην γαλλικές αποικίες κάλυπταν την έλλειψη μαχητικών με τη φιλοξενία πολεμικών αεροσκαφών της Γαλλικής Αεροπορίας. Αλλά η παρουσία των τελευταίων σχεδόν εξαφανίστηκε ύστερα από μία σειρά στρατιωτικών πραξικοπημάτων σε αυτές τις χώρες, που μετά την επικράτησή τους, απαίτησαν την απομάκρυνση των γαλλικών δυνάμεων.
Η Νιγηρία έχει την ισχυρότερη Αεροπορία στην περιοχή, χάρη στα κινεζικής προέλευσης F-7NI και σινοπακιστανικής JF-17 (παραδόθηκαν 3 το 2021). Έχουν παραγγελθεί 24 ελαφρά μαχητικά M-346FA, η παράδοση των οποίων δεν είχε αρχίσει ως τον Σεπτέμβριο του 2025. Η χώρα είναι η πολυπληθέστερη της ηπείρου και διαθέτει σημαντικά κοιτάσματα πετρελαίου. Έτσι θα πρέπει να αναμένεται περαιτέρω επένδυση στην Αεροπορία. Τα νιγηριανά μαχητικά χρησιμοποιούνται σε επιχειρήσεις κατά της τρομοκρατικής οργάνωσης Μπόκο Χαράμ.
Το Μάλι παρουσίασε το 2022 τουλάχιστον 4 εκπαιδευτικά L-39 και 1-2 αεροσκάφη εγγύς αεροπορικής υποστήριξης Su-25. Η Γκάνα είναι πιθανό να έχει αγοράσει 6 εκπαιδευτικά L-39NG. Πολλές χώρες της περιοχής διαθέτουν μικρούς στόλους παλαιών σοβιετικών ή κινεζικών αεροσκαφών, των οποίων η επιχειρησιακή αξία είναι συνήθως περιορισμένη λόγω ελλείψεων σε συντήρηση και εκπαίδευση.
ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΑΦΡΙΚΗ
Η περιοχή περιλαμβάνει κράτη που υποφέρουν από εμφύλιες ή διακρατικούς πολέμους, όπως η Ερυθραία, η Σομαλία και το Σουδάν.
Η Αιθιοπία παρέλαβε 2 μαχητικά Su-30K, όπως ανακοινώθηκε τον Ιανουάριο του 2024. Πιστεύεται ότι τα αεροσκάφη ανήκουν στην παρτίδα 18 Su-30K που παραδόθηκαν στην Ινδία το 1997-1999, αλλά επιστράφηκαν στη Ρωσία το 2007, έπειτα από αντικατάστασή τους με Su-30MKI. Από αυτά, τα 12 κατέληξαν στην Αγκόλα (ύστερα από εκσυγχρονισμό σε –SME). Απομένουν 4 Su-30K που θεωρείται ότι θα παραδοθούν επίσης στην Αιθιοπία. Η Αεροπορία της Αιθιοπίας είναι χρήστης του Su-27 (στο οποίο βασίζεται το Su-30) από τα τέλη της δεκαετίας του 1990.
Στη Σομαλία έχουν αναπτυχθεί τουρκικά μαχητικά F-16.
ΥΠΟΛΟΙΠΗ ΑΦΡΙΚΗ
Το 2023 η Ρωσία παρέδωσε 6 εκπαιδευτικά L-39 στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία.
Η Νότια Αφρική έχει την πιο αναπτυγμένη αεροπορική βιομηχανία στην ήπειρο και είχε στο παρελθόν ικανότητα εγχώριας παραγωγής μαχητικών. Το 2022 ανακοινώθηκε συμβόλαιο υποστήριξης για τα αεροσκάφη Gripen C/D, για την περίοδο 2022-2025. Εκτιμάται ότι υπάρχουν 25 Gripen, αν και τα περισσότερα βρίσκονται καθηλωμένα στο έδαφος. Το έργο των Gripen πλαισιώνουν 22 οπλισμένα εκπαιδευτικά Hawk.
Η Μποτσουάνα έχει δείξει ενδιαφέρον να αντικαταστήσει τα διαθέσιμα μαχητικά F-5 (υπολογίζονται σε 13), χωρίς κάποιο αποτέλεσμα έως τώρα. Η Ζάμπια παρέλαβε 6 οπλισμένα εκπαιδευτικά L-15 το 2015-2016 από την Κίνα, ενώ η Ουγκάντα επιδιώκει τη λειτουργία τοπικού εργοστασίου συντήρησης και επισκευής αεροσκαφών για την υποστήριξη των 5 μαχητικών Su-30MK2.
Επίλογος
Στο μέλλον, η εξέλιξη των αεροπορικών δυνάμεων στην Αφρική θα εξαρτηθεί από την οικονομική ανάπτυξη, τις περιφερειακές εντάσεις και την πρόσβαση σε νέες τεχνολογίες. Σε κάθε περίπτωση, η αεροπορική ισχύς θα συνεχίσει να αποτελεί κρίσιμο εργαλείο για την ασφάλεια των χωρών της ηπείρου αλλά τα μεγάλα κόστη δείχνουν πως αρκετές χώρες θα προσανατολιστούν σε φθηνές λύσεις, κυρίως μοντέλα από Κίνα και Πακιστάν, είτε σε μη επανδρωμένα.
