Επιστράτευση στην Ουκρανία: Τι αλλάζει στους ελέγχους στους δρόμους και στα κινητά τηλέφωνα

Στην Ουκρανία, όπου ο πόλεμος συνεχίζεται και η επιστράτευση παραμένει σε ισχύ, οι έλεγχοι των ανδρών στρατεύσιμης ηλικίας αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινότητας. Στους δρόμους, στα σημεία ελέγχου και σε δημόσιους χώρους, εκπρόσωποι των στρατολογικών αρχών μπορούν να ζητήσουν ταυτότητα και στρατιωτικά έγγραφα. Τι γίνεται όμως αν ζητήσουν και το κινητό τηλέφωνο; Μπορούν να διαβάσουν τα μηνύματα, να δουν τις φωτογραφίες ή να κρατήσουν τη συσκευή; Και τι δικαιώματα έχει ένας πολίτης όταν έρχεται αντιμέτωπος με μια τέτοια κατάσταση; Το ουκρανικό ειδησεογραφικό δίκτυο TSN, επικαλούμενο τη νομοθεσία και τις εξηγήσεις δικηγόρων, παρουσιάζει τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται κατά τη διάρκεια αυτών των ελέγχων.

Μπορούν οι στρατολόγοι να ελέγξουν το κινητό στον δρόμο;

Η απάντηση είναι όχι, τουλάχιστον όχι χωρίς συγκεκριμένη νόμιμη αιτία. Το γεγονός ότι κάποιος σταματά για έλεγχο από την αστυνομία ή από εκπροσώπους των ουκρανικών στρατολογικών κέντρων, γνωστών ως ΤЦК (TCC), δεν σημαίνει ότι οι αρχές αποκτούν αυτόματα πρόσβαση στο κινητό του.

Το άρθρο 31 του ουκρανικού Συντάγματος προστατεύει το απόρρητο της επικοινωνίας. Αυτό περιλαμβάνει προσωπικά μηνύματα, τηλεφωνικές συνομιλίες και άλλες ιδιωτικές πληροφορίες. Με απλά λόγια, ένας στρατολόγος δεν μπορεί να απαιτήσει να ξεκλειδώσεις το κινητό σου απλώς επειδή θέλει να δει τι υπάρχει μέσα. Κατά τη διάρκεια του στρατιωτικού νόμου, οι αρχές έχουν δικαίωμα να ελέγχουν τα έγγραφα ταυτότητας και τα στρατιωτικά έγγραφα των ανδρών ηλικίας 18 έως 60 ετών. Μπορούν επίσης, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να πραγματοποιούν ελέγχους προσωπικών αντικειμένων. Αυτό όμως δεν τους δίνει το δικαίωμα να ανοίγουν το Viber, το Telegram, τις φωτογραφίες ή το ιστορικό του διαδικτύου.

Τι ισχύει στα στρατιωτικά σημεία ελέγχου;

Εδώ τα πράγματα είναι λίγο διαφορετικά, καθώς υπάρχουν αυξημένα μέτρα ασφαλείας. Στην Ουκρανία απαγορεύεται, υπό τις προϋποθέσεις που ορίζει ο νόμος, η δημοσιοποίηση πληροφοριών για τις θέσεις και τις μετακινήσεις των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων. Για παράδειγμα, η δημοσίευση φωτογραφιών στρατιωτικών εγκαταστάσεων ή πληροφοριών για την παρουσία στρατευμάτων μπορεί να έχει σοβαρές ποινικές συνέπειες.

Αν ένας αστυνομικός έχει βάσιμες υποψίες ότι κάποιος φωτογράφισε παράνομα μια στρατιωτική εγκατάσταση, μπορεί να ζητήσει να δει το συγκεκριμένο υλικό. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορεί να ψάξει ανεξέλεγκτα ολόκληρο το κινητό. Αν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις παραβίασης του νόμου, η αστυνομία μπορεί να προχωρήσει στις προβλεπόμενες διαδικασίες, ακόμη και σε κατάσχεση της συσκευής στο πλαίσιο ποινικής έρευνας. Η διαδικασία όμως πρέπει να γίνει νόμιμα και να καταγραφεί επίσημα.

Μπορούν να πάρουν το κινητό ή να κρατήσουν κάποιον με τη βία;

Σύμφωνα με τη δικηγόρο Μαρίνα Μπεκάλο, οι υπάλληλοι των στρατολογικών κέντρων δεν έχουν το δικαίωμα να αφαιρούν με τη βία κινητά τηλέφωνα, έγγραφα ή προσωπικά αντικείμενα. Ούτε μπορούν αυθαίρετα να κρατούν έναν πολίτη κλειδωμένο σε κάποιο γραφείο ή να χρησιμοποιούν σωματική και ψυχολογική βία. Τέτοιες ενέργειες, εξηγεί η δικηγόρος, μπορεί να συνιστούν υπέρβαση εξουσίας, παράνομη στέρηση ελευθερίας ή ακόμη και απαγωγή, με πιθανές ποινικές συνέπειες για τους υπεύθυνους.

Στα στρατολογικά κέντρα μπορεί να υπάρχουν κανόνες που απαγορεύουν τη φωτογράφιση ή τη βιντεοσκόπηση. Μπορεί επίσης να ζητηθεί από κάποιον να αφήσει προσωρινά το κινητό του για φύλαξη, εφόσον συμφωνεί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι υπάλληλοι έχουν δικαίωμα να του το πάρουν με τη βία. Η δικηγόρος Ναντιγία Κορένα διευκρινίζει επίσης ότι η διοικητική κράτηση για παραβιάσεις των κανόνων στρατιωτικής καταγραφής είναι αρμοδιότητα της αστυνομίας και όχι των στρατολογικών κέντρων. Η μεταφορά ενός πολίτη σε στρατολογικό κέντρο πρέπει να βασίζεται σε συγκεκριμένους νόμιμους λόγους.

Τι πρέπει να κάνει κάποιος αν του πάρουν το κινητό;

Οι δικηγόροι συμβουλεύουν τους πολίτες να αποφεύγουν τις συγκρούσεις και να προσπαθούν να ενημερώσουν τους συγγενείς τους για το πού βρίσκονται. Αν ένα κινητό αφαιρεθεί με τη βία, πρέπει να ζητηθεί η επίσημη καταγραφή του περιστατικού, καθώς και των στοιχείων των υπαλλήλων που συμμετείχαν. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στα έγγραφα που καλείται κάποιος να υπογράψει. Αν δεν συμφωνεί με όσα αναφέρονται, έχει τη δυνατότητα να καταγράψει γραπτώς τις αντιρρήσεις του. Σε περίπτωση παράνομης κράτησης, απειλών ή βίας, μπορεί να ζητήσει δικηγόρο και να υποβάλει καταγγελία στην αστυνομία, στην εισαγγελία, στο Κρατικό Γραφείο Ερευνών ή στη Δικαιοσύνη.

Μπορεί ένας πολίτης να βιντεοσκοπεί τους στρατολόγους;

Αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ζητήματα, ιδιαίτερα επειδή στα ουκρανικά κοινωνικά δίκτυα κυκλοφορούν συχνά βίντεο από συγκρούσεις πολιτών με εκπροσώπους των στρατολογικών αρχών. Σύμφωνα με τη Μαρίνα Μπεκάλο, οι πολίτες μπορούν να καταγράφουν περιστατικά που θεωρούν παράνομα, όπως χρήση βίας, αυθαίρετη κράτηση ή υπέρβαση εξουσίας. Η καταγραφή ενός πιθανού αδικήματος δεν ταυτίζεται όμως με το δικαίωμα ανεξέλεγκτης δημοσίευσης του υλικού. Ο νόμος προβλέπει περιορισμούς στη διάδοση εικόνων που αποκαλύπτουν θέσεις στρατιωτικών μονάδων, εγκαταστάσεις, οχήματα ή μετακινήσεις στρατιωτικού προσωπικού. Επομένως, ένα βίντεο που τραβήχτηκε για να αποδείξει μια παράνομη ενέργεια μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως αποδεικτικό στοιχείο, αλλά η δημόσια ανάρτησή του χρειάζεται προσοχή.

Το υλικό μπορεί να παραδοθεί σε ανακριτή ή εισαγγελέα και να ενταχθεί επίσημα στη δικογραφία, εφόσον τηρηθούν οι προβλεπόμενες διαδικασίες. Υπάρχει όμως και η αντίστροφη υποχρέωση. Κατά την επίδοση κλήσεων επιστράτευσης, οι εκπρόσωποι των στρατολογικών αρχών και οι αστυνομικοί οφείλουν, σύμφωνα με τους κανόνες που περιγράφει η δικηγόρος, να καταγράφουν τη διαδικασία με κάμερες σώματος. Έτσι μπορεί να αποδειχθεί αν ο πολίτης παρέλαβε την κλήση ή αρνήθηκε να την παραλάβει. Αν η καταγραφή είναι ελλιπής ή κακής ποιότητας, η αξία της ως αποδεικτικού στοιχείου μπορεί να αμφισβητηθεί στο δικαστήριο.

Η επιστράτευση στην Ουκρανία πραγματοποιείται σε συνθήκες πολέμου, με αυξημένες υποχρεώσεις για τους πολίτες και διευρυμένες αρμοδιότητες για τις αρχές. Ωστόσο, όπως εξηγούν οι δικηγόροι στο TSN, ο στρατιωτικός νόμος δεν καταργεί αυτομάτως την προστασία της ιδιωτικής ζωής ούτε επιτρέπει στους στρατολόγους να ενεργούν χωρίς νομικούς περιορισμούς.