Οι εικόνες από το Μιλάνο και το Παρίσι τις τελευταίες ημέρες θυμίζουν περισσότερο σκηνές γενικευμένων ταραχών παρά τυπικές διαδηλώσεις. Σπασμένες βιτρίνες, λεηλασίες καταστημάτων, φωτιές στους δρόμους και συγκρούσεις με την αστυνομία. Η βασική αφορμή ήταν η ακρίβεια, η αυξανόμενη δυσαρέσκεια για το κόστος ζωής, αλλά και η ανασφάλεια των πολιτών, οι μεγάλες αλλαγές στους εργασιακούς χώρους κ.ο.κ. Ωστόσο, στην Ιταλία και τη Γαλλία οι αρχές εξετάζουν πλέον και ένα άλλο ερώτημα: μήπως κάποιοι εκμεταλλεύτηκαν την οργή των πολιτών για να προκαλέσουν ακόμη μεγαλύτερο χάος;
Στο επίκεντρο των ερευνών βρίσκονται η Ρωσία και τα δίκτυα παραπληροφόρησης που έχουν συνδεθεί στο παρελθόν με επιχειρήσεις επιρροής του Κρεμλίνου. Σύμφωνα με το Bloomberg και τους Financial Times, οι ευρωπαϊκές αρχές εξετάζουν πιθανές προσπάθειες ξένης παρέμβασης στις πρόσφατες ταραχές.
Η έκταση των καταστροφών, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώθηκαν ορισμένες επιθέσεις, έχουν προκαλέσει υποψίες στις ιταλικές αρχές ότι δεν επρόκειτο αποκλειστικά για αυθόρμητες αντιδράσεις πολιτών. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι έχει αποδειχθεί η ύπαρξη ξένου συντονισμού.
Έτσι, σύμφωνα με δημοσίευμα του Bloomberg στις 21 Οκτωβρίου, η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι ζήτησε από τις αρμόδιες υπηρεσίες να εξετάσουν εάν ξένοι παράγοντες, μεταξύ των οποίων και η Ρωσία, συνέβαλαν στην κλιμάκωση των βίαιων επεισοδίων στο Μιλάνο και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις.
Ο Ιταλός υπουργός Άμυνας, Γκουίντο Κροζέτο, χρησιμοποίησε έναν ιδιαίτερα βαρύ χαρακτηρισμό: «υβριδικός πόλεμος». Μιλώντας στη Ρώμη στις 20 Οκτωβρίου, υποστήριξε ότι όσα συνέβησαν στο Μιλάνο και σε άλλες περιοχές της Ιταλίας διαφέρουν ουσιαστικά από παλαιότερες περιόδους κοινωνικών αναταραχών. Κατά τον ίδιο, οι δυτικές κοινωνίες βρίσκονται αντιμέτωπες με έναν νέο τύπο απειλής, στον οποίο τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την υποκίνηση και την ενίσχυση της βίας.
Η ιταλική εφημερίδα Corriere della Sera αναφέρει ότι η Μελόνι ζήτησε από τις υπηρεσίες πληροφοριών γρήγορες και συγκεκριμένες απαντήσεις. Οι πρώτες αναλύσεις, σύμφωνα με την εφημερίδα, εξετάζουν ενδείξεις ότι αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα ενίσχυσαν την κινητοποίηση και ενδεχομένως προσέλκυσαν περισσότερους ανθρώπους στα επεισόδια.
Η υπόθεση απασχολεί και την κοινοβουλευτική επιτροπή ελέγχου των υπηρεσιών πληροφοριών της Ιταλίας, COPASIR, η οποία συγκλήθηκε εκτάκτως. Παράλληλα, η κυβέρνηση αποφάσισε να ενισχύσει την ασφάλεια στο Μιλάνο με επιπλέον 500 στρατιωτικούς έως το τέλος του έτους, καθώς υπάρχουν φόβοι για νέες ταραχές.
Ωστόσο, ακόμη και μέσα στην ιταλική κυβέρνηση δεν υπάρχει ενιαία εκτίμηση. Ο Ματέο Σαλβίνι εμφανίζεται επιφυλακτικός απέναντι στην υπόθεση ότι υπήρξε κάποιος κεντρικός μηχανισμός που κατηύθυνε τις ταραχές. Το ζήτημα έχει και πολιτική διάσταση. Η αντιπολίτευση κατηγορεί την κυβέρνηση ότι επικεντρώνεται στην πιθανή ξένη παρέμβαση, αφήνοντας σε δεύτερη μοίρα τα πραγματικά οικονομικά προβλήματα που οδήγησαν χιλιάδες ανθρώπους στους δρόμους.
Γαλλία: Έρευνες για εκστρατείες παραπληροφόρησης
Την ίδια ώρα, αντίστοιχες ανησυχίες έχουν εμφανιστεί και στη Γαλλία. Σύμφωνα με τους Financial Times, ευρωπαϊκές ρυθμιστικές αρχές εξετάζουν εάν ξένα κράτη επιχείρησαν, μέσω του διαδικτύου, να ενισχύσουν την ένταση γύρω από τις διαδηλώσεις της 17ης Οκτωβρίου και τα βίαια επεισόδια που ακολούθησαν.
Όπως αναφέρει η βρετανική εφημερίδα, φιλορωσικοί λογαριασμοί και λογαριασμοί που συνδέονται με ακροδεξιά δίκτυα αναπαρήγαγαν βίντεο με σκηνές βίας, ενισχύοντας την εικόνα μιας χώρας που βρίσκεται σε χάος. Οι ερευνητές εξετάζουν επίσης ενδείξεις πληροφοριακών επιχειρήσεων που συνδέονται με το Ιράν και την Αλγερία. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η δραστηριότητα γνωστών δικτύων παραπληροφόρησης, όπως τα Doppelgänger, Operation Overload και Storm-1516, τα οποία έχουν συνδεθεί με προηγούμενες φιλορωσικές εκστρατείες επιρροής.
Οι επιχειρήσεις αυτές χρησιμοποιούν διαφορετικές μεθόδους: ψεύτικους λογαριασμούς, παραποιημένα βίντεο, ιστοσελίδες που μιμούνται γνωστά μέσα ενημέρωσης και συντονισμένη διάδοση παραπλανητικών πληροφοριών. Στόχος τέτοιων ενεργειών μπορεί να είναι η ενίσχυση της δυσπιστίας απέναντι στους θεσμούς, η πόλωση της κοινωνίας και η δημιουργία της εντύπωσης ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν χάσει τον έλεγχο.
Όμως εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά. Άλλο είναι να οργανώνει κάποιος μια διαδήλωση ή να προκαλεί επεισόδια και άλλο να εκμεταλλεύεται τις εικόνες των επεισοδίων για να προωθήσει τη δική του προπαγάνδα. Μέχρι στιγμής, τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν κυρίως το δεύτερο.
Μακρόν: «Δεν υπάρχουν αποδείξεις ξένης παρέμβασης στα επεισόδια»
Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν ήταν ιδιαίτερα προσεκτικός στις δηλώσεις του. Μιλώντας στις 21 Οκτωβρίου από το Κατάρ, όπου πραγματοποιούσε επίσημη επίσκεψη, ξεκαθάρισε ότι δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ξένη παρέμβαση στην ίδια την εκδήλωση των ταραχών. Αντίθετα, επιβεβαίωσε ότι υπήρξε ξένη χειραγώγηση της πληροφόρησης μετά τις ταραχές. Ο Μακρόν αναφέρθηκε μάλιστα σε βίντεο που δημιουργήθηκαν με τεχνητή νοημοσύνη και παρουσίαζαν γεγονότα τα οποία δεν είχαν συμβεί ποτέ στη Γαλλία.
Άσκησε επίσης έντονη κριτική σε ξένους ηγέτες που αναπαρήγαγαν τέτοιους ισχυρισμούς, κάνοντας έμμεση αναφορά στον Ντόναλντ Τραμπ και στον Μπενιαμίν Νετανιάχου. Ο Αμερικανός πρόεδρος είχε ισχυριστεί ότι η Γαλλία βρισκόταν υπό πολιορκία από μετανάστες, τζιχαντιστές και κομμουνιστές, χρησιμοποιώντας τα επεισόδια ως επιχείρημα στην τρέχουσα αμερικανική εκλογική αντιπαράθεση.
Ο Μακρόν απάντησε ότι ορισμένοι ηγέτες επιχειρούν να κάνουν προεκλογική εκστρατεία εις βάρος της Γαλλίας, αναπαράγοντας ακόμη και εικόνες τεχνητής νοημοσύνης. Παράλληλα, ανακοίνωσε νέα σύσκεψη με υπουργούς και στελέχη των υπηρεσιών πληροφοριών, προκειμένου να εξεταστούν αναλυτικά όσα συνέβησαν στις 17 Οκτωβρίου.
Βρυξέλλες: Υπάρχουν υποψίες, όχι ακόμη αποδείξεις
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εμφανίζεται πιο συγκρατημένη από ορισμένες εθνικές κυβερνήσεις. Σύμφωνα με το Euronews, Ευρωπαίος αξιωματούχος που γνωρίζει την υπόθεση δήλωσε ότι δεν υπάρχει μέχρι στιγμής οριστική επιβεβαίωση πως ξένες επιχειρήσεις χειραγώγησης της πληροφόρησης βρίσκονται πίσω από τα γεγονότα στη Γαλλία ή σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Ο εκπρόσωπος της Κομισιόν, Τόμας Ρενιέ, εξήγησε ότι οι ευρωπαϊκές αρχές είναι έτοιμες να βοηθήσουν τις εθνικές κυβερνήσεις, αλλά πρώτα πρέπει να ολοκληρωθεί το έργο των αρμόδιων υπηρεσιών.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση διαθέτει ήδη εργαλεία για την αντιμετώπιση τέτοιων επιχειρήσεων μέσω του Κανονισμού για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act). Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν έχουν προκύψει επαρκή στοιχεία για να δικαιολογηθεί επίσημη ευρωπαϊκή έρευνα στο πλαίσιο αυτών των διαδικασιών ή η ενεργοποίηση έκτακτων μέτρων. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πληροφοριακές επιχειρήσεις δεν υπάρχουν. Σημαίνει ότι πρέπει να αποδειχθεί ποια ήταν η πραγματική τους επίδραση στα γεγονότα.
Γιατί η Ευρώπη ανησυχεί για τον ρωσικό υβριδικό πόλεμο
Οι υποψίες δεν εμφανίστηκαν από το πουθενά. Η Γαλλία έχει ήδη αντιμετωπίσει στο παρελθόν επιχειρήσεις παραπληροφόρησης που αποδίδονται σε δίκτυα συνδεδεμένα με τη Ρωσία. Χαρακτηριστική ήταν η υπόθεση με τα μπλε Άστρα του Δαβίδ που εμφανίστηκαν σε τοίχους του Παρισιού το 2023, προκαλώντας ανησυχία για αντισημιτικές ενέργειες και πιθανές προσπάθειες αποσταθεροποίησης. Οι γαλλικές αρχές έχουν επίσης καταγράψει δραστηριότητες του δικτύου Storm-1516, το οποίο έχει χρησιμοποιηθεί για τη διάδοση παραπλανητικού περιεχομένου με πολιτικούς στόχους.
Η λογική τέτοιων επιχειρήσεων είναι σχετικά απλή: δεν χρειάζεται απαραίτητα να δημιουργήσεις μια κρίση από το μηδέν. Μπορείς να εκμεταλλευτείς μια κρίση που ήδη υπάρχει, να ενισχύσεις τις πιο ακραίες φωνές και να προσπαθήσεις να στρέψεις τη δημόσια οργή προς την κατεύθυνση που σε εξυπηρετεί. Και σε μια Ευρώπη όπου η ακρίβεια, η ενεργειακή πίεση και η κοινωνική δυσαρέσκεια έχουν ήδη δημιουργήσει έντονες αντιδράσεις, το έδαφος για τέτοιες παρεμβάσεις είναι πρόσφορο.
Η Μόσχα απορρίπτει τις κατηγορίες περί ανάμειξης στις ευρωπαϊκές ταραχές. Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, χαρακτήρισε τις σχετικές κατηγορίες παράλογες και υποστήριξε ότι δεν αντιμετωπίζονται πλέον σοβαρά ούτε στην ίδια την Ευρώπη.
Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, παραμένει ανοιχτό: οι ξένες επιχειρήσεις παραπληροφόρησης απλώς ακολούθησαν τις ταραχές ή κατάφεραν να επηρεάσουν και την εξέλιξή τους; Ενώ εδώ εμφανίζεται και ένα από τα πιο δύσκολα προβλήματα για τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες: να προστατεύσουν τις κοινωνίες τους από διεθνείς προβοκάτσιες, χωρίς όμως να αντιμετωπίζουν κάθε αυθεντική κοινωνική διαμαρτυρία ως προϊόν συνωμοσίας.
