Του Λουκά Μπαφατάκη, Μηχανολόγου Μηχανικού Ε.Μ.Π.
Σε προηγούμενο άρθρο είδαμε πόσο δύσκολη γίνεται η επανδρωμένη εξερεύνηση του Ηλιακού Συστήματος αν τη δούμε με όρους ρεαλιστικής πρόωσης, ενέργειας, μάζας, ισχύος, θερμικής διαχείρισης και ανθρώπινης βιωσιμότητας. Το συμπέρασμα ήταν δυστυχώς σκληρό για όσους ονειρευόμαστε διαστημικά ταξίδια. Η Φυσική μας επιτρέπει να ταξιδέψουμε γρήγορα. Η τεχνολογία ωστόσο μας προσγειώνει στην πραγματικότητα.
Αν είχαμε ένα διαστημόπλοιο ικανό να επιταχύνει συνεχώς με 1g και μετά να επιβραδύνει αντίστοιχα, το Ηλιακό Σύστημα θα γινόταν πλήρως προσβάσιμο. Ο Άρης θα ήταν θέμα ημερών. Ο Δίας περίπου εβδομάδας. Ο Ποσειδώνας περίπου δύο εβδομάδων. Όμως η ενέργεια και η πρόωση που απαιτούνται για κάτι τέτοιο είναι πέρα από κάθε σημερινή τεχνολογική δυνατότητα. Αυτό γεννά ένα ακόμα πιο ενδιαφέρον ερώτημα. «Τι γίνεται αν προσπαθούμε να λύσουμε λάθος πρόβλημα;»
Τα μακρινά διαστημικά ταξίδια είναι κυρίως θέμα ανάγκης τεραστίων ποσών ενέργειας. Με τα σημερινά τεχνολογικά και βιομηχανικά δεδομένα στη Γη, ούτε διαθέτουμε ούτε μπορούμε πρακτικά να παράξουμε και να διαχειριστούμε τέτοιας κλίμακας ενέργεια για διαστημική πρόωση. Όμως ευτυχώς, στο Ηλιακό Σύστημα υπάρχει μια τεράστια πηγή ενέργειας, ο ίδιος ο Ήλιος. Γιατί να μην γίνει ο ίδιος όχι μόνο η πηγή ενέργειας αλλά και το ίδιο το σύστημα πρόωσης;
Με άλλα λόγια: αντί να στείλουμε ένα διαστημόπλοιο στα άστρα, μήπως να μετακινούσαμε ολόκληρο το Ηλιακό Σύστημα; Η ιδέα ακούγεται παρανοϊκή. Και με τα σημερινά δεδομένα είναι πράγματι εντελώς εκτός των δυνατοτήτων μας. Όμως δεν είναι εξωτική Φυσική. Είναι υπαρκτή θεωρητική έννοια, ο λεγόμενος αστρικός κινητήρας.
Δεν υπάρχει δωρεάν ενέργεια
Προκειμένου να αλλάξουμε την ταχύτητα ενός σώματος, είτε αυτό είναι διαστημόπλοιο είτε ολόκληρος ο Ήλιος, χρειάζεται ενέργεια και ορμή (καθώς δεν υπάρχει ενέργεια «από το πουθενά»). Σε ένα συμβατικό σενάριο διαστρικού ταξιδιού, πρέπει να αποθηκεύσεις ή να παράγεις την απαιτούμενη ενέργεια πάνω στο σκάφος, ή να την παρέχεις από εξωτερική υποδομή. Και αυτό γίνεται πολύ γρήγορα, απίστευτα δύσκολο. Σε ένα σενάριο αστρικού κινητήρα, η πηγή ενέργειας δεν είναι το διαστημόπλοιο. Είναι το ίδιο το άστρο.
Ο Ήλιος έχει ονομαστική λαμπρότητα, σύμφωνα με τη Διεθνή Αστρονομική Ένωση, περίπου 3,828 × 10²⁶ W. Δηλαδή εκπέμπει κάθε δευτερόλεπτο ενέργεια που είναι ασύλληπτη σε ανθρώπινη κλίμακα. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν υπάρχει αρκετή ενέργεια. Το ερώτημα είναι αν μπορεί ένας πολιτισμός να την κατευθύνει με τέτοιο τρόπο ώστε να παράγει ελεγχόμενη ώση.
Ο Ήλιος ως διαστημόπλοιο
Ο Ήλιος δεν είναι ακίνητος. Περιφέρεται γύρω από το κέντρο του Γαλαξία, μαζί με τους πλανήτες, τους αστεροειδείς, τους κομήτες και όλο το Ηλιακό Σύστημα. Αν μπορούσαμε να ασκήσουμε μια πολύ μικρή, αλλά σταθερή δύναμη στον Ήλιο για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, τότε θα μπορούσαμε θεωρητικά να αλλάξουμε ελαφρά την τροχιά του μέσα στον Γαλαξία.
Και επειδή οι πλανήτες είναι βαρυτικά συζευγμένοι με τον Ήλιο, θα ακολουθούσαν επειδή ο Ήλιος είναι το βαρυτικό κέντρο του συστήματος. Αν η επιτάχυνση είναι εξαιρετικά μικρή και αργή σε σχέση με τις τροχιακές κινήσεις των πλανητών, τότε το σύστημα μπορεί να μετακινηθεί ως σύνολο. Με λίγα λόγια, το απόλυτο διαστημόπλοιο ίσως να μην είναι ένα σκάφος. Ίσως να είναι το ίδιο μας το άστρο.
Προωθητήρας Shkadov
Η απλούστερη και πιο κομψή μορφή αστρικού κινητήρα είναι ο λεγόμενος προωθητήρας Shkadov. Η βασική ιδέα είναι η εξής: τοποθετούμε ένα γιγαντιαίο κάτοπτρο σε κατάλληλη θέση κοντά στον Ήλιο, έτσι ώστε να ανακλά μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας προς μία συγκεκριμένη κατεύθυνση. Η ακτινοβολία έχει ορμή. Τα φωτόνια, παρότι δεν έχουν μάζα ηρεμίας, μεταφέρουν ορμή. Όταν η εκπομπή ή η ανάκλαση της ακτινοβολίας γίνει ασύμμετρη, τότε εμφανίζεται μια καθαρή δύναμη. Πολύ μικρή δύναμη μεν, αλλά υπαρκτή δε.
Ο προωθητήρας Shkadov ανήκει στην κατηγορία των παθητικών αστρικών κινητήρων. Δεν καταναλώνει καύσιμο με την κλασική έννοια. Δεν εκτοξεύει πλάσμα όπως ένας πύραυλος. Χρησιμοποιεί την ίδια την ακτινοβολία του άστρου.
Μπορούμε να κάνουμε έναν πολύ απλό υπολογισμό τάξης μεγέθους: Αν η συνολική ηλιακή ισχύς είναι L☉ = 3,828 × 10²⁶ W, τότε η μέγιστη τάξη μεγέθους της δύναμης από φωτονική ορμή είναι περίπου F ≈ L☉ / c, όπου c είναι η ταχύτητα του φωτός. Άρα F ≈ 3,828 × 10²⁶ / 3 × 10⁸, δηλαδή F ≈ 1,28 × 10¹⁸ N.
Η δύναμη είναι τεράστια αλλά εξίσου τεράστια είναι και η μάζα του Ήλιου που υπολογίζεται περίπου στα 1,99 × 10³⁰ kg. Άρα η αντίστοιχη επιτάχυνση είναι περίπου a = F / M☉, δηλαδή a ≈ 6,4 × 10⁻¹³ m/s².
Με ιδανική ανάκλαση και γεωμετρία μπορούμε να κερδίσουμε έναν παράγοντα κοντά στο 2, αλλά η τάξη μεγέθους παραμένει περίπου 10⁻¹² m/s². Αυτή η επιτάχυνση είναι πάρα πολύ μικρή. Για σύγκριση, η γήινη βαρύτητα είναι 9,81 m/s². Άρα ο προωθητήρας Shkadov δίνει επιτάχυνση περίπου 10 τρισεκατομμύρια φορές μικρότερη από 1g.
Ας δούμε την τάξη μεγέθους. Αν θέλαμε να μετακινήσουμε το Ηλιακό Σύστημα προς τον Άλφα Κενταύρου, σε απόσταση περίπου 4,37 ετών φωτός, και υποθέταμε ένα απλοποιημένο προφίλ με επιτάχυνση μέχρι το μέσο και επιβράδυνση μετά, ο χρόνος δίνεται προσεγγιστικά από τη σχέση t ≈ 2√(D/a). Για D = 4,37 έτη φωτός και a = 10⁻¹² m/s², παίρνουμε περίπου 13 εκατομμύρια χρόνια! Για το Άστρο του Μπάρναρντ, που βρίσκεται περίπου 6 έτη φωτός από εμάς, ο αντίστοιχος χρόνος θα ήταν περίπου 15 εκατομμύρια χρόνια.
Άρα ο προωθητήρας Shkadov δεν είναι “διαστρικό ταξίδι” με ανθρώπινη έννοια. Είναι αστρική μετατόπιση σε γεωλογική ή εξελικτική κλίμακα χρόνου. Αλλά εδώ ακριβώς βρίσκεται η ανατροπή: αν μετακινείς ολόκληρο το Ηλιακό Σύστημα, δεν χρειάζεται οι άνθρωποι να είναι κλεισμένοι σε ένα σκάφος για εκατομμύρια χρόνια. Ζουν πάνω στους πλανήτες, στους δορυφόρους, στους διαστημικούς σταθμούς, στις αποικίες και στις υποδομές του ίδιου του συστήματος. Δεν ταξιδεύεις μέσα σε ένα διαστημόπλοιο. Το διαστημόπλοιο είναι το σπίτι σου.
Ο προωθητήρας Caplan
Είδαμε πως ως ιδέα ο προωθητήρας Shkadov είναι κομψός, αλλά πολύ αργός. Υπάρχει όμως μια πιο επιθετική εκδοχή αστρικού κινητήρα: ο λεγόμενος προωθητήρας Caplan, από σχετική μελέτη του Matthew Caplan.
Εδώ δεν μιλάμε απλώς για ανάκλαση φωτός. Μιλάμε για ενεργό σύστημα που χρησιμοποιεί ύλη από τον Ήλιο ή τον ηλιακό άνεμο, την επεξεργάζεται μέσω θερμοπυρηνικής διεργασίας και παράγει κατευθυνόμενες δέσμες.
Η μελέτη του Caplan περιγράφει δύο βασικές κατηγορίες αστρικών κινητήρων: έναν παθητικό, τύπου Shkadov, και έναν ενεργό με θερμοπυρηνικά κατευθυνόμενη δέσμη. Για ένα άστρο σαν τον Ήλιο, η παθητική λύση δίνει επιταχύνσεις τάξης 10⁻¹² m/s², ενώ η ενεργή λύση μπορεί θεωρητικά να φτάσει περίπου τα 10⁻⁹ m/s². Το οποίο παραμένει απίστευτα μικρό, είναι όμως χίλιες φορές μεγαλύτερο από το 10⁻¹² m/s².
Και επειδή ο χρόνος ταξιδιού κλιμακώνεται περίπου με την τετραγωνική ρίζα της επιτάχυνσης, αυτό αλλάζει πολύ την εικόνα. Με επιτάχυνση a = 10⁻⁹ m/s², η μετάβαση προς τον Άλφα Κενταύρου, στο ίδιο απλοποιημένο μοντέλο επιτάχυνσης-επιβράδυνσης, θα απαιτούσε περίπου 400.000 χρόνια και προς το Άστρο του Μπάρναρντ: περίπου 480.000 χρόνια. Αυτά παραμένουν τεράστια χρονικά διαστήματα. Αλλά πλέον δεν μιλάμε για δεκάδες εκατομμύρια χρόνια. Μιλάμε για εκατοντάδες χιλιάδες.
Ενδεικτικοί χρόνοι μετακίνησης του Ηλιακού Συστήματος
Με πολύ απλοποιημένες υποθέσεις και χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη την κίνηση των ίδιων των άστρων, η εικόνα θα ήταν περίπου η εξής:
Σημείωση: Οι αριθμοί είναι τάξεις μεγέθους. Αγνοούν την κίνηση των ίδιων των άστρων και τη δυναμική του Γαλαξία.
Θα ακολουθούσαν όντως οι πλανήτες;
Η απάντηση είναι «Ναι», σε μεγάλο βαθμό, αν η επιτάχυνση είναι αρκετά μικρή. Αν ο Ήλιος αρχίσει να αλλάζει τροχιά πολύ αργά, τότε οι πλανητικές τροχιές θα προσαρμοστούν σταδιακά. Για να καταλάβουμε την κλίμακα, η επιτάχυνση ενός κινητήρα Caplan είναι της τάξης του 10⁻⁹ m/s² και είναι πολύ μικρότερη από τη βαρυτική επιτάχυνση που ασκεί ο Ήλιος ακόμη και σε αποστάσεις εξωτερικών πλανητών. Άρα οι πλανήτες δεν θα έμεναν πίσω. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι όλα θα ήταν απλά.
Το εξωτερικό Νέφος του Oort, οι πολύ αδύναμα βαρυτικά συζευγμένοι κομήτες, ορισμένα μικρά σώματα και μακρινές τροχιές θα μπορούσαν να διαταραχθούν. Επίσης, η αλληλεπίδραση με το μεσοαστρικό μέσο, οι διελεύσεις κοντά από άλλα άστρα και γαλαξιακές παλιρροϊκές επιδράσεις θα έκαναν την πλοήγηση εξαιρετικά σύνθετη.
Επίσης υφίσταται και μια άλλη παράμετρος. Ο Ήλιος είναι το άστρο που κρατά ζωντανό το περιβάλλον της Γης. Αν αλλάξουμε σημαντικά την εκπομπή, την ανακλαστικότητα, την ισορροπία ακτινοβολίας ή την κατανομή ενέργειας γύρω του, παίζουμε με το κλιματικό και δυναμικό περιβάλλον ολόκληρου του Ηλιακού Συστήματος.
Συνεπώς ένας αστρικός κινητήρας δεν είναι απλώς πρόβλημα πρόωσης. Είναι πρόβλημα αστροφυσικής, πλανητικής μηχανικής, ενεργειακής διαχείρισης, κλιματικής σταθερότητας και πολιτισμικής επιβίωσης.
Μπορούμε πράγματι να πάμε στον Άλφα Κενταύρου;
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Δεν πρέπει να φανταστούμε ότι “βάζουμε μπροστά” τον Ήλιο και τον οδηγούμε σαν πλοίο ακριβώς προς τον Άλφα Κενταύρου. Τα άστρα δεν είναι ακίνητοι στόχοι. Κινούνται μέσα στον Γαλαξία. Ο Ήλιος κινείται. Ο Άλφα Κενταύρου κινείται. Το Άστρο του Μπάρναρντ κινείται. Σε χρονικές κλίμακες εκατοντάδων χιλιάδων ή εκατομμυρίων ετών, οι σημερινές θέσεις δεν είναι οι θέσεις-στόχοι. Άρα δεν μιλάμε για απλή διαδρομή Α προς Β. Μιλάμε για γαλαξιακή πλοήγηση.
Πρέπει να υπολογιστεί πού θα βρίσκεται ο στόχος στο μέλλον, πώς θα κινηθεί το Ηλιακό Σύστημα εντός του γαλαξιακού δυναμικού, ποια περάσματα είναι ασφαλή, ποια βαρυτικά πεδία πρέπει να αποφευχθούν και πόσο κοντά θέλουμε πραγματικά να φτάσουμε σε άλλο άστρο. Γιατί ακόμη και η «άφιξη» δεν είναι απλή.
Δεν θέλουμε να συγκρουστούν τα δύο αστρικά συστήματα. Δεν θέλουμε να διαταράξουμε καταστροφικά τις πλανητικές τροχιές. Δεν θέλουμε να περάσουμε μέσα από πυκνές ζώνες σκόνης ή από περιοχές υψηλού αστροφυσικού κινδύνου. Οπότε ο στόχος δεν είναι να φτάσουμε «δίπλα» στον Άλφα Κενταύρου.
Ίσως ο στόχος είναι να αλλάξουμε αργά την πορεία του Ηλιακού Συστήματος ώστε να πλησιάσει σε μια πιο ευνοϊκή γαλαξιακή περιοχή, να αποφύγει μελλοντικούς κινδύνους ή να φέρει κοντύτερα άλλους πόρους και άστρα. Αυτό δεν είναι διαστημικό ταξίδι όπως το εννοούμε σήμερα αλλά αστρική μετανάστευση.
Γιατί να το κάνει αυτό ένας πολιτισμός;
Σε πρώτη ανάγνωση, ίσως να μην χρειαστεί ποτέ να κάνει κάτι τέτοιο ο άνθρωπος. Ο Ήλιος θα παραμείνει σταθερός για τεράστιο χρονικό διάστημα σε ανθρώπινη κλίμακα. Δεν υπάρχει κανένας άμεσος λόγος να «μετακινήσουμε» το Ηλιακό Σύστημα. Όμως αν μιλάμε για πολιτισμούς που σκέφτονται σε χρονικές κλίμακες εκατομμυρίων ή δισεκατομμυρίων ετών, τα ερωτήματα αλλάζουν.
Ένας τέτοιος πολιτισμός μπορεί να θέλει να αποφύγει μελλοντικές κοντινές διελεύσεις άστρων, περιοχές αυξημένης αστροφυσικής επικινδυνότητας, υπερκαινοφανείς αστέρες, γαλαξιακές περιοχές με δυσμενείς συνθήκες ή, στο πολύ μακρινό μέλλον, την ίδια την εκφυλιστική εξέλιξη του Ήλιου. Μπορεί επίσης να θέλει να μεταφέρει το άστρο του πιο κοντά σε άλλα συστήματα για αποικισμό, συλλογή πόρων ή δημιουργία αστρικών υποδομών. Σε αυτό το επίπεδο, δεν μιλάμε πλέον για έναν πολιτισμό σαν τον δικό μας.
Μιλάμε για πολιτισμό τύπου ΙΙ στην κλίμακα Kardashev, δηλαδή έναν που μπορεί να αξιοποιεί σημαντικό μέρος της ενέργειας του άστρου του. Εμείς δεν είμαστε ούτε κατά διάνοια κοντά.
Το υλικό πρόβλημα: από τι θα το φτιάξουμε;
Εδώ έρχεται αναπόφευκτα η… προσγείωση. Ένας προωθητήρας Shkadov ή ένας άλλος αστρικός κινητήρας δεν είναι απλώς «ένα μεγάλο κάτοπτρο» αλλά κατασκευή πλανητικής ή αστρικής κλίμακας. Η βιβλιογραφία για αστρικούς κινητήρες αναφέρει ότι ένα κάτοπτρο τύπου Shkadov σε απόσταση της τάξης της Γης από τον Ήλιο θα μπορούσε να απαιτεί μάζες της τάξης 10¹⁹ έως 10²⁰ kg, ανάλογα με τη γεωμετρία και την επιφανειακή πυκνότητα. Για σύγκριση, η μάζα της Γης είναι περίπου 6 × 10²⁴ kg.
Συνεπώς μιλάμε για βιομηχανική αξιοποίηση αστεροειδών και πλανητικών υλικών, για αυτόνομη διαστημική βιομηχανία, ρομποτική εξόρυξη, κατασκευή σε τροχιά, συντήρηση για χιλιάδες ή εκατομμύρια χρόνια, έλεγχο θερμικής ισορροπίας και συνεχή δυναμική σταθεροποίηση. Και όλα αυτά χωρίς να διαταράξουμε επικίνδυνα την ενεργειακή ισορροπία του Ηλιακού Συστήματος και, φυσικά, το κλίμα της Γης.
Οπότε συναντούμε ξανά το ίδιο μοτίβο με το πρώτο άρθρο. Η Φυσική μας το επιτρέπει, όμως η τεχνολογία είναι αδυσώπητη. Με τι υλικά, με ποια βιομηχανία, με ποια συντήρηση, με ποιον έλεγχο και ποιο ρίσκο είμαστε διατεθειμένοι να λάβουμε για να κατασκευάσουμε αστρικές μηχανές;
Το μεγάλο πλεονέκτημα: ταξιδεύουμε ως πολιτισμός
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο ενός αστρικού κινητήρα δεν είναι η ταχύτητά του, αλλά ότι αλλάζει εντελώς το νόημα του ταξιδιού. Σε ένα κλασικό διαστρικό σκάφος, το πλήρωμα εγκαταλείπει το φυσικό του περιβάλλον και πρέπει να επιβιώσει σε μια τεχνητή κάψουλα για χρόνια ή δεκαετίες ενδεχομένως. Σε ένα αστρικό ταξίδι, ο πολιτισμός δεν φεύγει από το σπίτι του, αλλά το παίρνει μαζί.Η Γη, αν υπάρχει ακόμη ως κατοικήσιμος πλανήτης. Η Σελήνη. Ο Άρης. Οι δορυφόροι του Δία και του Κρόνου. Οι διαστημικοί σταθμοί. Οι βιομηχανικές υποδομές. Οι αποικίες. Οι ενεργειακές εγκαταστάσεις. Όλα παραμένουν μέρος του ίδιου βαρυτικά συζευγμένου συστήματος.
Αυτό είναι το πραγματικά ριζοσπαστικό στοιχείο. Δεν λύνουμε το πρόβλημα του διαστρικού ταξιδιού κάνοντας ένα μικρό σκάφος απίστευτα γρήγορο. Το λύνουμε κάνοντας το ίδιο το αστρικό σύστημα εξαιρετικά αργό, αλλά εξαιρετικά στοχευμένο.
Το μειονέκτημα: δεν είναι ταξίδι για ανθρώπινα προσδόκιμα ζωής
Το πρώτο άρθρο ασχολήθηκε με το πώς μπορείς να κάνουμε το Ηλιακό μας σύστημα προσβάσιμο σε ρεαλιστικούς χρόνους. Αυτό το άρθρο κάνει ακριβώς το αντίθετο ξεκινώντας με την αποδοχή ότι οι ανθρώπινοι χρόνοι δεν είναι το σωστό μέτρο. Έτσι ενας αστρικός κινητήρας δεν είναι λύση για έναν αστροναύτη που θέλει να δει τον Άλφα Κενταύρου και δεν είναι καν λύση για έναν πολιτισμό που σκέφτεται σε ορίζοντα αιώνων. Είναι λύση μόνο για έναν πολιτισμό που σκέφτεται σε ορίζοντα εκατοντάδων χιλιάδων ή εκατομμυρίων ετών. Αυτό είναι σχεδόν αδύνατο να το συλλάβουμε πολιτικά και κοινωνικά. Ο ανθρώπινος πολιτισμός δυσκολεύεται να σχεδιάσει με συνέπεια σε ορίζοντα 50 ετών. Ένας αστρικός κινητήρας απαιτεί συνέχεια στόχου σε κλίμακα που ξεπερνά γλώσσες, κράτη, οικονομικά συστήματα και ίσως ακόμη και βιολογικές μορφές ανθρώπου.
Άρα το πρόβλημα δεν είναι μόνο τεχνικό, είναι κυρίως πολιτισμικό. Ποιος πολιτισμός μπορεί να ξεκινήσει ένα έργο που δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ από τους αρχικούς δημιουργούς του; Ποιος πολιτισμός μπορεί να συντηρήσει μηχανές για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια; Ποιος πολιτισμός μπορεί να κάνει πλοήγηση σε γαλαξιακή κλίμακα χωρίς να χάσει τον λόγο για τον οποίο ξεκίνησε;
Συμπέρασμα
Στο άρθρο μας για τα ενδοπλανητικά ταξίδια εντός του ηλιακού μας συστήματος το ερώτημα ήταν: γιατί δεν μπορούμε να πάμε γρήγορα εκεί; Η απάντηση ήταν ότι η ενέργεια, η πρόωση, η ισχύς, η θερμική διαχείριση και η θωράκιση κάνουν το πρόβλημα εξαιρετικά δύσκολο. Εδώ το ερώτημα αντιστρέφεται. Τι γίνεται αν δεν προσπαθήσουμε να πάμε εμείς στα άστρα και μετακινήσουμε το ίδιο το άστρο μας; Μιλάμε όμως για μετακίνηση ενός κόσμου, άρα το τελικό συμπέρασμα είναι ίσως ακόμη πιο παράδοξο από αυτό του πρώτου αρχικού. Όπου το διαστρικό ταξίδι δεν θα γίνει επειδή φτιάξαμε ένα διαστημόπλοιο αρκετά γρήγορο, αλλά επειδή κάποτε θα έχουμε γίνει αρκετά υπομονετικοί, αρκετά ισχυροί και αρκετά προηγμένοι, ώστε να μετατρέψουμε τον ίδιο τον Ήλιο σε κινητήρα. Μέχρι τότε, το Ηλιακό Σύστημα παραμένει το σπίτι μας.
Σε επόμενο άρθρο, θα εξετάσουμε με ποιον ή ποιους τρόπους μπορεί να γίνει σε ανθρώπινους χρόνους διαστρικό ταξίδι βαθέος διαστήματος π.χ. Κέντρο του Γαλαξία, Μέγα Νέφος του Μαγγελάνου, Ανδρομέδα κ.α.
