Του Νικόλαου Σαριδάκη, Αντιστρατήγου ε.α., Ηλεκτρολόγου Μηχανικού και Μηχανικού Υπολογιστών
Πολλά κράτη αλλά και διεθνείς οργανισμοί (ΝΑΤΟ, ΕΕ), όταν αναφέρονται σε επιχειρήσεις άμυνας, διακρίνουν πλέον 5 επιχειρησιακούς τομείς (operational domains): σε ξηρά, θάλασσα, αέρα, κυβερνοχώρο, και διάστημα. Εδώ παρουσιάζουμε χωρίς τεχνική εμβάθυνση, τα στοιχεία που συνθέτουν τις σύγχρονες στρατιωτικές δορυφορικές επικοινωνίες (MILSATCOM) καθώς και τις εξελίξεις – μελλοντικές προοπτικές σε επίπεδο Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων.
Αρχικά οι στρατιωτικές δορυφορικές επικοινωνίες αποτελούνται από τρία ξεχωριστά μέρη: Το διαστημικό (δορυφόρος), το επίγειο (τηλεμετρίας του δορυφόρου – διασύνδεσης τηλεπικοινωνιών) και το επίγειο χρήσης υπηρεσιών (τερματικά).
1. Δορυφόρος
Κάθε κράτος μέλος του ΟΗΕ έχει δικαίωμα δέσμευσης γεωστατικής δορυφορικής τροχιάς (36.000 χλμ). Δεδομένου όμως του υψηλού κόστους επένδυσης, περίπου στα 250 εκ. ευρώ, οι οικονομικά ισχυρές χώρες αγοράζουν δορυφορικές τροχιές από τα κράτη που δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα. Έτσι ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Γαλλία, Αραβικές χώρες, κ.λπ. έχουν δεσμεύσει αρκετές τροχιές στο διάστημα και ορισμένες χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για στρατιωτικούς τηλεπικοινωνιακούς δορυφόρους.
Τα τέσσερα κύρια χαρακτηριστικά του στρατιωτικού δορυφόρου είναι: α) Επιβιωσιμότητα -περιορισμένη παρεμβολή της δορυφορικής τροχιάς με εξασφάλιση «φιλικών» γειτονικών τροχιών και ανάπτυξη αντιπαρεμβολικών (anti-jam) δυνατοτήτων, β) Υψηλή διαθεσιμότητα της τάξεως του 99,5% ή 24 ώρες διακοπή σε διάστημα ενός έτους (365 ημέρες), γ) Κάλυψη μεγάλης γεωγραφικής περιοχής, και δ) Λειτουργία σε δύο περιοχές συχνοτήτων. Στην αμιγώς στρατιωτική περιοχή X (7-9 Ghz) και στην πολιτική/κρατική περιοχή Ka (30 Ghz άνω/20.2 Ghz κάτω ζεύξη). Αξίζει να σημειωθεί ότι όσο υψηλότερη είναι η περιοχή συχνοτήτων όπως η Ka τόσο μεγαλύτερο είναι το εύρος καναλιού, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει ευαισθησία και διακοπές επικοινωνίας. Στην χαμηλότερη περιοχή X το εύρος είναι μικρότερο, αλλά η επικοινωνία είναι σταθερή και δεν υπάρχουν διακοπές. Έτσι ένας στρατιωτικός δορυφόρος χρησιμοποιεί και τις δύο περιοχές.
2. Σταθμός τηλεμετρίας – διασύνδεσης τηλεπικοινωνιών
Παρακολουθεί και ελέγχει τον δορυφόρο καθώς και τις υπηρεσίες που παρέχονται στους χρήστες και θα πρέπει να εξασφαλίζει: α) φυσική προστασία από οποιασδήποτε μορφής επίθεση, άρα η εγκατάσταση θα πρέπει να είναι πλήρως προστατευόμενη, β) ηλεκτρονική προστασία και προστασία από κυβερνοεπιθέσεις, γ) διασύνδεση με πολλαπλά τηλεπικοινωνιακά μέσα, δ) ύπαρξη εναλλακτικού σταθμού τηλεμετρίας και ε) πολλαπλές πηγές ενεργειακής αυτάρκειας.
3. Επίγειοι σταθμοί χρηστών (τερματικά)
Το επίγειο μέρος της χρήσης των υπηρεσιών περιλαμβάνει: α) Τερματικά διπλής ζώνης συχνοτήτων (dual band X-Ka), διαφόρων τύπων (σταθερά, εποχούμενα, ρυμουλκούμενα, μεταφερόμενα) με κεραίες διαστάσεων 0,5 – 4 μέτρα, β) εξωτερικές μονάδες υψηλής αντοχής σε μεταβαλλόμενες συνθήκες περιβάλλοντος (ζέστη – κρύο), γ) δυνατότητα τηλεχειρισμού σε αποστάσεις έως 2 χλμ., δ) διαμορφωτές (modems) παροχής ηλεκτρονικής προστασίας από παρεμβολές (anti-jam), ε) συστήματα διαχείρισης και ελέγχου (hubs) δυναμικής διαχείρισης φάσματος, στ) διαμορφωτές (modems) σήματος διαφόρων κατηγοριών (FDMA, TDMA, DVB-S2X), ζ) κρυπτοσυσκευές και η) συστήματα αδιάλειπτου ηλεκτρικής παροχής.
Οι Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις προσέγγισαν πολύ νωρίς το θέμα των δορυφορικών επικοινωνιών. Η αρχή έγινε με τις ειρηνευτικές αποστολές στο εξωτερικό, όπου η ανάπτυξη των δορυφορικών μέσων έγινε από ελληνικές εταιρείες, με δέσμευση δορυφορικού φάσματος μέσω ξένων παρόχων. Η εκτόξευση του HELLAS SAT 2 το 2003 έτυχε εκμετάλλευσης από τις ΕΔ. Σύμφωνα με τη σύμβαση δύο δορυφορικοί αναμεταδότες του HELLAS SAT στην Ku band διατέθηκαν δωρεάν για το Ελληνικό Δημόσιο. Οι ΕΔ (μέσω του ΥΠΕΘΑ) έγιναν ο πρώτος χρήστης του HELLAS SAT στις ειρηνευτικές αποστολές εξωτερικού.
Ταυτόχρονα όμως οι ΕΔ προχώρησαν στην εκπαίδευση του προσωπικού και στην ανάπτυξη Ku band δορυφορικών συστημάτων (Κινητοί Επικοινωνιακοί Κόμβοι – ΚΕΚ). Το πρόγραμμα των ΚΕΚ εξελίχθηκε με ιδιαίτερη επιτυχία, υποστηρίχθηκε από την ηγεσία και 40 ΚΕΚ διατέθηκαν στους Σχηματισμούς του Στρατού Ξηράς. Η συμμετοχή των ΚΕΚ σε ασκήσεις, φυσικές καταστροφές, αλλά και ως εναλλακτικό μέσο επικοινωνιών ήταν συνεχής. Επίσης και το Πολεμικό Ναυτικό εγκατέστησε δορυφορικά συστήματα σε φρεγάτες που επιχειρούσαν στο πλαίσιο αποστολών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η συνεχής εξέλιξη των δορυφορικών επικοινωνιών είχε ως αποτέλεσμα να εκπονηθούν διακλαδικές μελέτες και να υλοποιηθεί από το ΓΕΕΘΑ πρόγραμμα προμήθειας δορυφορικών συστημάτων 50 εκατομμυρίων ευρώ. Σύμφωνα με ανακοίνωση του ΓΕΕΘΑ στις 8 Δεκεμβρίου 2021, συγκροτήθηκε η νέα Διεύθυνση Διαστήματος με αρμοδιότητα των θεμάτων στρατηγικής και επιχειρησιακής χρήσης των δορυφορικών επικοινωνιών. Ο πρώτος κύκλος (20 έτη) των Δορυφορικών Επικοινωνιών ήταν απόλυτα πετυχημένος.
Όσον αφορά το μέλλον αυτό εκτιμάται ότι θα πρέπει να συμβαδίσει με τις εξελίξεις τόσο στον HELLAS SAT, αλλά και με την πρόθεση του ΥΠΕΘΑ να προχωρήσει στην απόκτηση στρατιωτικού δορυφόρου. H Ελλάδα με την Κύπρο έχουν κατοχυρώσει την γεωστατική δορυφορική τροχιά στις 39 μοίρες Ανατολικά και βρίσκονται στο διάστημα οι HELLAS SAT 3 και 4. Οι επίγειοι σταθμοί τηλεμετρίας του HELLAS SAT σε Ελλάδα και Κύπρο έχουν τα απαιτούμενα χαρακτηριστικά. Οπότε, το δίκτυο Ku band των Ενόπλων Δυνάμεων μέσω HELLAS SAT καλύπτει ικανοποιητικά μέχρι σήμερα τις απαιτήσεις. Αυτό που υπολείπεται είναι το διαστημικό μέρος (δορυφόρος).
Ο HELLAS SAT έχει ανακοινώσει ότι σχεδιάζεται ο HELLAS SAT 5 με προοπτική αποστολής στο διάστημα το 2026. Στον HELLAS SAT 5 σύμφωνα με ανακοινώσεις σχεδιάζονται Ku – Ka περιοχές και η σχεδίαση παραμένει ανοιχτή σε άλλες περιοχές. Σε πολλά κράτη λόγω κόστους εκτόξευσης – τηλεμετρίας (250-300 εκατ.) επιλέγεται το λεγόμενο υβριδικό μοντέλο. Δηλαδή ένας πολιτικός δορυφόρος με ενισχυμένα χαρακτηριστικά ως κυβερνητικός δορυφόρος (GOVSATCOM). Στην περίπτωση των στρατιωτικών δορυφορικών επικοινωνιών αυτό σημαίνει αναμεταδότες στις X – Ka περιοχές.
Το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης απέστειλε τον Ιούλιο του 2024, Request for Information (RFI) για την απόκτηση ολοκληρωμένου συστήματος στρατιωτικών δορυφορικών επικοινωνιών (δορυφόρος, σταθμοί τηλεμετρίας, τερματικά). Όπως προκύπτει από το RFI σχεδιάζεται η απόκτηση δορυφόρου στις X, Ka, Q/V bands, δύο σταθμών εδάφους τηλεμετρίας και 150 τερματικών X/Ka. Η απόκτηση Ελληνικού Στρατιωτικού Δορυφόρου πλέον της απαιτούμενης γεωστατικής τροχιάς, θα απαιτήσει υψηλό κόστος επένδυσης και λειτουργίας. Εκτιμάται ότι θα απαιτηθεί κόστος 500-600 εκ. ευρώ και τουλάχιστον 5 χρόνια για να διατεθεί προς χρήση, οποιοσδήποτε τρόπος προμήθειας και αν επιλεγεί. Αποτελεί όμως εξαιρετική επιλογή ενίσχυσης των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων στον τομέα του διαστήματος.
Πρόσφατα τον Δεκέμβριο του 2025 έγινε γνωστό ότι το ΥΠΕΘΑ συμπεριέλαβε ως πρώτο πρόγραμμα στην λίστα επιλογής του ευρωπαϊκού μηχανισμού SAFE, την απόκτηση δορυφόρου επικοινωνιών μαζί με την Κύπρο και την Νορβηγία με εκτιμώμενο κόστος 400 εκ.
Ανεξάρτητα όμως από τον στρατιωτικό δορυφόρο, η χρήση του HELLAS SAT στην Ku band (έξι δωρεάν αναμεταδότες δημοσίου στην τελευταία σύμβαση) από τις Ένοπλες Δυνάμεις, θεωρείται απαραίτητο να συνεχιστεί ως εναλλακτικό – εφεδρικό δίκτυο, αφού λειτουργεί περίπου 20 χρόνια με πολύ καλά αποτελέσματα και η Ku παραμένει επιχειρησιακά απαραίτητη. Η κάλυψη της ανάγκης σε Χ band θα μπορούσε να γίνει είτε από τον HELLAS SAT 5, εφόσον υπάρξει δυνατότητα ή άλλον δορυφόρο (π.χ. SICRAL, SYRACUSE), μέχρι έναρξης λειτουργίας του ελληνικού στρατιωτικού δορυφόρου που θα συμπεριλαμβάνει Χ band.
Επιχειρησιακά το μέλλον των δορυφορικών επικοινωνιών θα μπορούσε να είναι η επέκτασή τους σε στρατιωτικές δορυφορικές επικοινωνίες τακτικού επιπέδου. Για τις ΕΔ αυτή η εξέλιξη θα ήταν ένα ακόμα βήμα μπροστά και μία ευκαιρία δεδομένου ότι τα συστήματα επικοινωνιών οπτικής επαφής υποχωρούν. Για τον γεωγραφικό χώρο της Ελλάδος σε συνδυασμό με τις ξεκάθαρες απειλές στην ΠΕ της ΑΣΔΕΝ, οι στρατιωτικές δορυφορικές επικοινωνίες προσφέρουν ιδανική λύση, εντός θεάτρου επιχειρήσεων (in theatre). Τα SATCOM in theatre Operations αποτελούν πλέον το new-era των τηλεπικοινωνιακών επιχειρήσεων με πολλά πλεονεκτήματα όπως:
α. Σύγχρονη τεχνολογία με δυνατότητα δυναμικής παροχής μεγάλου όγκου δεδομένων (φωνή, εικόνα, κ.λπ.) στον τελικό χρήστη (πχ. τμήμα ΚΔ επί βραχονησίδας) .
β. Απλή αρχιτεκτονική τριών σημείων: κέντρο παροχής υπηρεσιών, δορυφόρος, χρήστης.
γ. Μείωση των πόρων (προσωπικό, υποδομές) για χρήση επίγειων αναμεταδοτών.
δ. Ποικιλία τερματικών (φορητά, μεταφερόμενα, συρόμενα από οχήματα, επί οχήματος), παρέχοντας ευελιξία σχεδίασης επιχειρήσεων.
ε. Εκμετάλλευση και δια λειτουργικότητα των υφισταμένων δορυφορικών δικτύων επιπέδου σχηματισμού και της εμπειρίας από τη χρήση του HELLAS SAT.
στ. Δυνατότητα επικοινωνιών στις στρατιωτικές περιοχές δορυφορικών συχνοτήτων (X band).
ζ. Δυνατότητα ικανοποιητικής αντιμετώπισης ηλεκτρονικών επιθέσεων και κυβερνοεπιθέσεων.
Οι Ελληνικές ΕΔ έχουν αποκτήσει πολύ καλή τεχνογνωσία στις δορυφορικές επικοινωνίες και είναι βέβαιο ότι θα ανταποκριθούν με επιτυχία και στα επόμενα βήματα των στρατιωτικών δορυφορικών επικοινωνιών (MILSATCOM).
Βιβλιογραφία – Πηγές
- RFI Outline concept for end-to-end MILSATCOM solutions in response to national needs, Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Γενική Γραμματεία Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων, 16 Ιουλίου 2024. https://mindigital.gr/wp-content/uploads/2024/08/2024_RFI_MILSATCOM.pdf
- Capital.gr, Hellas Sat και Thorium Space ενώνουν τις δυνάμεις τους για την ανάπτυξη ενός δυναμικά διαμορφούμενου τηλεπικοινωνιακού δορυφόρου, 12 Ιουνίου 2024.
- ΓΕΕΘΑ Ανακοίνωση Τύπου 8 Δεκεμβρίου 2021, Δημιουργία Διεύθυνσης Επικοινωνιών-Πληροφορικής ΓΕΕΘΑ/Γ4 και της Διεύθυνσης Διαστήματος ΓΕΕΘΑ/Γ5
- Αεροπορική Ακαδημία Ελλάδος Πρακτικά Ημερίδας 26 Μαΐου 2021, Σύγχρονες Αεροδιαστημικές Επιχειρήσεις.
- Υπτγος ε.α. Σαριδάκης Νικόλαος, ΠΤΗΣΗ 07 Φεβρουαρίου 2022, Οι Ένοπλες Δυνάμεις πάνε στο διάστημα, οι Προοπτικές και τα οφέλη.
- Νόμος 4506/2017-ΦΕΚ191/12-12-2017, Ανανέωση – Τροποποίηση – Κωδικοποίηση της Σύμβασης περί Παροχής Ειδικής Άδειας Εκμετάλλευσης του αποκλειστικού δικαιώματος του Ελληνικού Δημοσίου στην πρόσβαση και χρήση της ονομαστικής θέσης των 39ο ανατολικώς επί της τροχιάς των
