Του αναγνώστη μας, Κ. Παπαϊωάννου
Ο θεσμός της στρατιωτικής θητείας αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της εθνικής άμυνας. Παρ’ όλα αυτά, στη σημερινή του μορφή αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα κοινωνικής αποδοχής, ιδίως από τις νεότερες γενιές. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται αυξημένη αποφυγή στράτευσης, είτε μέσω απαλλαγών για λόγους υγείας είτε μέσω ανυποταξίας στο εξωτερικό. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι περιθωριακό, αλλά αφορά σημαντικό ποσοστό των νέων στρατεύσιμης ηλικίας, με άμεσες συνέπειες για τις Ένοπλες Δυνάμεις και την κοινωνία.
Η αποφυγή στράτευσης δημιουργεί δύο σοβαρά προβλήματα. Από τη μία, ο Ελληνικός Στρατός χάνει ανθρώπινο δυναμικό. Από την άλλη, η χώρα χάνει νέους επιστήμονες και εργαζόμενους, εντείνοντας το ήδη οξύ δημογραφικό πρόβλημα. Σε μια περίοδο μακροχρόνιας πληθυσμιακής συρρίκνωσης, η απώλεια αυτή δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ελαφρά.
Η εμπειρία δείχνει ότι η αυστηροποίηση ενός συστήματος που θεωρείται αναχρονιστικό δεν αποδίδει. Αντιθέτως, καθιστά τη θητεία ακόμη πιο απωθητική. Αυτό που απαιτείται είναι ένας συνολικός επανασχεδιασμός, ο οποίος θα λαμβάνει υπόψη τον σύγχρονο τρόπο ζωής, τις επαγγελματικές προσδοκίες των νέων και τις πραγματικές ανάγκες των Ενόπλων Δυνάμεων. Στο πλαίσιο αυτό προτείνονται πέντε παρεμβάσεις για τη μεταμόρφωση του συστήματος στράτευσης.
1. Στράτευση 14 μηνών στα 18 (όπως στην Κύπρο)
Ένας από τους βασικούς λόγους ανυποταξίας είναι η χρονική απόσταση μεταξύ ενηλικίωσης και στράτευσης. Ένας νέος που έχει ολοκληρώσει σπουδές, έχει ενταχθεί στην αγορά εργασίας ή έχει μεταναστεύσει στο εξωτερικό, δύσκολα αποδέχεται τη διακοπή της ζωής του για να υπηρετήσει.
Η κατάργηση των αναβολών για σπουδές και η στράτευση αμέσως μετά την ολοκλήρωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θα αντιμετώπιζε ριζικά το πρόβλημα. Το μοντέλο αυτό εφαρμόζεται ήδη με επιτυχία στην Κύπρο, όπου η θητεία ολοκληρώνεται πριν την έναρξη πανεπιστημιακών σπουδών.
Όφελος; Όλοι οι νέοι θα έχουν ολοκληρώσει τις υποχρεώσεις τους προς τον στρατό πριν τα 20, χωρίς να επηρεάζεται η μετέπειτα επαγγελματική ή ακαδημαϊκή τους πορεία. Παράλληλα, οι Ένοπλες Δυνάμεις θα αποκτήσουν σταθερή και προβλέψιμη ροή στρατεύσιμων.
2. Τρεις επιλογές για στρατεύσιμους
Δεν μπορούν όλοι οι πολίτες να προσφέρουν με τον ίδιο τρόπο. Οι διαφορές στις δεξιότητες, στις πεποιθήσεις και στην ψυχοσύνθεση καθιστούν αναγκαία μια πιο ευέλικτη προσέγγιση. Προτείνεται συνεπώς η θεσμοθέτηση τριών εναλλακτικών τρόπων εκπλήρωσης της υποχρέωσης.
Α. Εξαγορά θητείας: Για όσους για οποιονδήποτε λόγο δεν θέλουν ή δεν μπορούν να υπηρετήσουν να υπάρχει η επιλογή εξαγοράς με ένα λογικό ποσό (π.χ. 10.000 ευρώ) πληρωτέο σε βάθος χρόνου με ευνοϊκούς όρους, με τα χρήματα να πηγαίνουν κατευθείαν στις Ένοπλες Δυνάμεις. Η επιλογή αυτή επιτρέπει στον πολίτη να συνεισφέρει είτε μέσω προσωπικής υπηρεσίας είτε μέσω εργασίας, χωρίς να παραβιάζεται η αρχή της καθολικής υποχρέωσης ούτε να αποδυναμώνεται ο θεσμός.
Β. Θητεία στον τόπο διαμονής: Ο στρατεύσιμος παραμένει στο σπίτι του και υπηρετεί με καθορισμένα ωράρια και εφημερίες, χωρίς διαμονή σε στρατόπεδο, όπως θα έκανε αν εργαζόταν σε οποιαδήποτε υπηρεσία που απαιτεί 24ωρη εγρήγορση. Η επιλογή αυτή προσεγγίζει τον στρατεύσιμο περισσότερο ως επαγγελματία, χωρίς όμως να υπάρχει μισθός/επίδομα. Κατά τη διάρκεια της θητείας προβλέπεται περιοδική υποχρεωτική παρουσία στην παραμεθόριο, με ολόκληρη τη μονάδα, καθώς εκεί βρίσκονται οι μεγαλύτερες ανάγκες επάνδρωσης. Το μοντέλο αυτό μειώνει το κόστος σίτισης και στέγασης για τον στρατό, προσφέρει έναν πιο φιλικό τρόπο στράτευσης και επιτρέπει καλύτερη αξιοποίηση ειδικών δεξιοτήτων.
Γ. Θητεία στην παραμεθόριο: Η υφιστάμενη μορφή θητείας διατηρείται, αλλά εκσυγχρονίζεται με επαρκές επίδομα, καθορισμένα ωράρια υπηρεσίας και δυνατότητα διαμονής εκτός στρατοπέδου με ίδια έξοδα. Ο στρατεύσιμος αντιμετωπίζεται περισσότερο ως επαγγελματίας και λιγότερο ως έγκλειστος.
Όφελος; Η ύπαρξη επιλογών για τους στρατεύσιμους μειώνει δραστικά τα κίνητρα απαλλαγής και ανυποταξίας, ενώ ταυτόχρονα περιορίζει τα λειτουργικά έξοδα του στρατεύματος και ενισχύει τα έσοδα.
3. Σύνδεση της θητείας με το εκπαιδευτικό σύστημα
Ο σύγχρονος πόλεμος βασίζεται στη γνώση, στην τεχνολογία και στη συστηματική εκπαίδευση. Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτής της εκπαίδευσης χάνεται με τη λήξη της θητείας. Δεν χρειάζεται να είναι έτσι. Στην Αμερική για παράδειγμα, υπάρχει το American Council on Education που αξιολογεί την στρατιωτική υπηρεσία και προτείνει πόσες ακαδημαϊκές μονάδες μπορούν να δοθούν, οι οποίες είναι αποδεκτές από τα πανεπιστήμια. Υπάρχουν, μάλιστα, τεκμηριωμένες περιπτώσεις Ελλήνων που υπηρέτησαν στον Ελληνικό ή Κυπριακό Στρατό και έλαβαν ακαδημαϊκές μονάδες στην Αμερική!
Θα πρέπει λοιπόν η θητεία να συνδεθεί με τα εκπαιδευτικά ιδρύματα ώστε οι στρατεύσιμοι να λαμβάνουν ακαδημαϊκές μονάδες ανάλογα με την εκπαίδευση τους, με περισσότερα οφέλη για αυτούς που υπηρετούν στην παραμεθόριο. Η θητεία έτσι θα γίνει το πρώτο βήμα στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.
Όφελος; Η θητεία θα προσφέρει ισχυρά ανταλλάγματα ώστε να γίνει πόλος έλξης και όχι απώθησης των νέων.
4. Εθελοντική στράτευση γυναικών
Να προσφέρονται στις γυναίκες οι ίδιες επιλογές στράτευσης με τους άντρες αλλά σε εθελοντική βάση – δηλαδή θητεία στον τόπο διαμονής ή στην παραμεθόριο, με τα ίδια ανταλλάγματα, δηλαδή την δυνατότητα να λάβουν ακαδημαϊκές πιστωτικές μονάδες.
Έτσι, μια κοπέλα που έδωσε πανελλήνιες και δεν πέρασε, αντί να περιμένει ένα χρόνο να ξαναδώσει, ή να πάει σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο ή να φύγει στο εξωτερικό, να μπορεί να καταταγεί στον στρατό, γνωρίζοντας ότι μόλις τελειώσει την εθελοντική θητεία της θα μπορεί είτε να δώσει πάλι πανελλήνιες ή να πάει σε ιδιωτικό πανεπιστήμιο, έχοντας όμως πάρει ήδη αρκετές ακαδημαϊκές πιστωτικές μονάδες δωρεάν από τον ΕΣ.
Όφελος; Η δυνατότητα να λάβουν ακαδημαϊκές πιστωτικές μονάδες υπηρετώντας εθελοντικά θα είναι ένα ισχυρό κίνητρο για την εθελοντική στράτευση εκατοντάδων ή και χιλιάδων γυναικών.
5. Ενίσχυση συνοχής και ψυχολογικής ασφάλειας
Ένας από τους λόγους που πολλοί δυσανασχετούν με την στράτευση είναι ο κοινωνικός φόβος – καινούριο περιβάλλον, άγνωστα άτομα όχι πάντα φιλικά διακείμενα. Αυτό το σενάριο είναι άβολο για τον καθένα, αλλά γίνεται επίφοβο για άτομα με εσωστρεφή ή συνεσταλμένο χαρακτήρα.
Οι άνθρωποι αποδίδουν καλύτερα εκεί που υπάρχουν ισχυρές φιλίες. Αυτό ισχύει στους επαγγελματικούς χώρους. Και ισχύει πολύ περισσότερο στο στράτευμα. Εδώ μπορούμε να μάθουμε από τον Ιερό Λόχο της αρχαίας Θήβας, μιας από τις πλέον επίλεκτες μονάδες της αρχαιότητας. Η αποτελεσματικότητά της στηριζόταν σε μεγάλο βαθμό στη συντροφικότητα και τη φιλία που υπήρχε ανάμεσα στους στρατιώτες της. Προς αυτόν το σκοπό θα ήταν δόκιμη:
(α) η έναρξη ήπιας προπαρασκευαστικής εκπαίδευσης στη Γ’ Λυκείου, καθώς και
(β) η στράτευση ολόκληρων σχολικών τμημάτων στην ίδια μονάδα, καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας και παραπέρα στην εφεδρεία, όσο αυτό είναι εφικτό.
Όφελος; Ένας στρατός με ισχυρότερη κοινωνική συνοχή είναι ένας πιο ισχυρός, αποδοτικός, και ελκυστικός στρατός.
Επίλογος
Η συζήτηση για τη θητεία δεν είναι ιδεολογική, αλλά βαθιά πρακτική και επείγουσα. Η στρατιωτική θητεία, στη σημερινή της μορφή, αποτελεί έναν θεσμό που οι νέοι δυσκολεύονται να αποδεχθούν. Ο εκσυγχρονισμός της δεν είναι παραχώρηση, αλλά αναγκαία επένδυση στην εθνική άμυνα, την κοινωνική συνοχή και το ανθρώπινο δυναμικό της χώρας. Οι προτάσεις αυτές στοχεύουν στη μετατροπή της θητείας από αναγκαστική υποχρέωση σε θεσμική ευκαιρία, προς όφελος τόσο των Ενόπλων Δυνάμεων όσο και της ελληνικής κοινωνίας.
