ΑΝΑΛΥΣΗ: Το παρόν και το μέλλον των τουρκικών F-16 – εκσυγχρονισμοί με εθνική τεχνογνωσία

Του Φαίδωνα Γ. Καραϊωσηφιδη, με τη συνεργασία του Cem Dogut. Επιπλέον στοιχεία Βασίλης Παπακώστας. Φωτογραφιες Cem Dogut.
Πρώτη δημοσίευση, ΠΤΗΣΗ νο 68, Φεβρουάριος 2026

Καθώς το σημερινό καθεστώς του στόλου F-16 της Τουρκικής Πολεμικής Αεροπορίας (THK) επηρεάζει τις όποιες εξελίξεις στην αμυντική ισορροπία, να θυμίσουμε ότι σε αντίθεση με αυτόν της ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας που συγκροτήθηκε μέσα από αποσπασματικές αγορές, αυτός έχει μια διαχρονική εξέλιξη, με απαρχή την υπογραφή της Επιστολής Αποδοχής (LOA) στις 9 Δεκεμβρίου 1983 (που προηγήθηκε της ελληνικής «Αγοράς του Αιώνα»), μεταξύ της Τουρκίας και των ΗΠΑ για 160 (136 F-16C και 24 F-16D) Fighting Falcon, με το σχετικό πρόγραμμα Peace Onyx (I) να έχει ύψος $4,2 δις. Εκτός από τα οκτώ πρώτα αεροπλάνα που κατασκευάστηκαν στις εγκαταστάσεις της General Dynamics στο Fort Worth του Τέξας, τα υπόλοιπα 152 άφησαν σταδιακά τη γραμμή συναρμολόγησης της τουρκικής Τurkish Aerospace Industries (ΤΑΙ/TUSAS) με κινητήρες F110-GE-100 της General Electric, που επιλέχθηκαν τον Ιούλιο του 1984 και επίσης συναρμολογούνταν στην Τουρκία.

Αν και πολλές φορές η τουρκική παραγωγή F-16/F110 υποβαθμίζεται, στην πραγματικότητα ήταν μια από τις πιο ουσιαστικές σχετικές προσπάθειες που εξελίχθηκε σταδιακά σε εφάμιλλο ή και υψηλότερο επίπεδο συμπαραγωγής συγκριτικά με άλλες αντίστοιχες, όπως αυτή των KF-16 στη Νότια Κορέα. Η TAI ξεκίνησε τις πρώτες δραστηριότητες παραγωγής στις 2 Φεβρουαρίου 1987, συμπεριλαμβανομένης της συναρμολόγησης του μπροστινού, μεσαίου και πίσω μέρους της ατράκτου, που κλιμακώθηκαν με την παραγωγή τής πίσω και μεσαίας ατράκτου το 1988, ενώ ακολούθησε η παραγωγή πτερύγων το 1989.

Τα πρώτα F-16 παραδόθηκαν στην ΤΗΚ στις εγκαταστάσεις τής General Dynamics στις 17 Ιουλίου 1987, ενώ το πρώτο αεροσκάφος τουρκικής συναρμολόγησης, το F-16C Block 30 «86-0068», πραγματοποίησε την αρχική πτήση του στις 14 Οκτωβρίου 1987. Οι παραδόσεις των αρχικών τεσσάρων F-16 του προγράμματος Peace Onyx (Ι) έγιναν στις 20 Οκτωβρίου 1987, ενώ μέχρι τον Ιανουάριο του 1990 κατασκευάστηκαν 32 F-16C Block 30 και 3 F-16D Block 30. Από το 44^ο αεροσκάφος και μετά (μαζί με τα οκτώ που συναρμολογήθηκαν στο Texas), άρχισαν να παραδίδονται μοντέλα στο πρότυπο Block 40. Την περίοδο εκείνη η TAI κατασκεύαζε ήδη το 70% της δομής του αεροσκάφους, ενώ και πολλές άλλες τουρκικές εταιρείες είχαν εμπλοκή στο πρόγραμμα, περιλαμβανομένων ηλεκτρονικών και άλλων απαρτίων και μεγάλων συγκροτημάτων.

Το πρόγραμμα PeaceOnyx II (PO-II) εκκίνησε στις 26 Μαρτίου 1992 με την πρόσθετη αγορά 80 F-16C/D Block50 (60 F-16C και 20 F-16D). Η παραγωγή τους ξεκίνησε απευθείας από την ΤΑΙ ως συνέχεια του προγράμματος PO-I, τον Ιούλιο του 1996. Σε εκείνο το πρόγραμμα το ποσοστό κατασκευής της δομής των αεροσκαφών αυξήθηκε στο 80%, με την προσθήκη των εμπρόσθιων τμημάτων τής ατράκτου και του ουραίου πτερώματος. Το τελευταίο αεροσκάφος του προγράμματος PO-II παραδόθηκε στις 12 Νοεμβρίου 1999.

Ως γνωστόν, το πρόγραμμα που οριοθετεί σήμερα αρκετές από τις εξελίξεις είναι το Peace Onyx III (PO-III), εκσυγχρονισμού CCIP,για το οποίο υπογράφηκε σχετικό πρωτόκολλο στις 19 Ιανουαρίου 2010. Με εκείνο το έργο εκσυγχρονίστηκαν συνολικά 165 F-16C/D Block 40 και Block 50. Η TAI ξαναπαρέδωσε το πρώτο στις 2 Νοεμβρίου 2011 και το ολοκλήρωσε με επιτυχία στις 10 Απριλίου 2015 με την απόδοση του F-16D Block 40M «89-0044». (Τα αεροσκάφη που εκσυγχρονίστηκαν στο πλαίσιο του CCIP -κατά τα αμερικανικά πρότυπα- φέρουν το επίθεμα «M», αν και αυτό σπάνια αναφέρεται για τα τουρκικά μαχητικά σε διεθνή ΜΜΕ.)

Ενώ το πρόγραμμα CCIP συνεχιζόταν, παραγγέλθηκαν τα 30 F-16 Block 50+ Advanced (16D και 14C) του προγράμματος Peace Onyx IV (PO-IV) για την αντικατάσταση απωλειών. Το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε με την παράδοση του τελευταίου F-16D Block 50+ Advanced «07-1030» στις 11 Δεκεμβρίου 2012. Σε αντίθεση με το PO-III, τα αεροσκάφη PO-IV είναι εξοπλισμένα με τον παρεμβολέα AN/ALQ-211(V)4 AIDEWS (Advanced Integrated Defensive Electronic Warfare Suite).

Διάταξη του στόλου των F-16 της THK ανά βάση

Η 4^η AJU (Κύρια Βάση Αεροσκαφών) στο Akinci κοντά στην Άγκυρα υπήρξε ο πρώτος σχηματισμός F-16 της THK δίπλα στην κατασκευάστρια TAI, με την οποία μοιραζόταν κοινές υποδομές διαδρόμου και τροχοδρόμων. Επειδή, ως γνωστόν, η απόπειρα πραξικοπήματος της 15^ης Ιουλίου 2016 σχεδιάστηκε και συντονίστηκε από αυτή τη βάση, η Akinci υποβαθμίστηκε στη συνέχεια σε αεροδρόμιο εφεδρείας και το όνομά της επανήλθε σε “αεροδρόμιο Murted”. Οι Μοίρες της μεταφέρθηκαν σε άλλες βάσεις, ενώ σήμερα, όπως αναφέρεται από τουρκικές πηγές, φιλοξενεί κάποια μέρη του (μη λειτουργικού) συστήματος S-400.

• Η υπομονάδα της 143 Filo Oncel ήταν η πρώτη Μοίρα F-16 της THK που συγκροτήθηκε στις 15 Ιουλίου 1987 με κύρια αποστολή τη μετεκπαίδευση στον τύπο και παρέλαβε το αρχικό της αεροσκάφος στις 20 Οκτωβρίου 1987. Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος η 143 Filo μεταφέρθηκε πρώτα στην 5^η AJU στη Μερσίνα ως 153Filo, για να καταλήξει στην 9^η AJU στο Μπαλίκεσιρ ως 193 Filo, όπου λειτουργεί μέχρι και σήμερα.
• Η 142 Filo Ceylan παρέλαβε F-16 στις 3 Ιουλίου 1989 για ένα σύνολο 3 F-16D και 17 F-16C και έγινε η πρώτη επιχειρησιακή Μοίρα του τύπου. Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος στάλθηκε στην 1^η AJU στο Εσκισεχίρ ως 113 Filo.
• Η 141 Filo Kurt παρέλαβε τα F-16 στις 26 Φεβρουαρίου 1990 και έγινε η δεύτερη επιχειρησιακή Μοίρα της THK. Ήταν όμως η πρώτη που συμμετείχε στο πρόγραμμα TLP (τότε) στο Βέλγιο το 2000 και το 2001,ενώ με την εμπειρία που απέκτησε εκεί άρχισε να διοργανώνει Σχολείο Όπλων-Τακτικής F-16, αρχής γενομένης από τον Φεβρουάριο του 2001. Αμέσως μετά ανέλαβε και καθήκοντα υλοποίησης των ασκήσεων AnatolianEagleαπό τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς. Μετά την απόπειρα πραξικοπήματος στάλθηκε στην 5^η AJU στη Μερσίνα ως 151 Filo, αλλά διαλύθηκε στη συνέχεια.

Η 6^η AJU στην Μπαντίρμα, μια περιοχή στην ακτή του Μαρμαρά 80 km από το Μπαλίκεσιρ, άρχισε να εκσυγχρονίζεται με F-16C/D το 1991.

• H υπομονάδα της, 162 Filo Zipkin, παρέλαβε τα αρχικά της F-16 την 1^η Μαΐου 1991. Αν και με καθήκοντα αεράμυνας μέχρι την 1^η Ιουλίου 1999, υπηρέτησε ως Μοίρα LANTIRN για σύντομο χρονικό διάστημα. Στις 3 Ιουλίου 2000 τα συστήματα LANTIRN των 16 F-16C και των 2 F-16D που αξιοποιούσε παραδόθηκαν στην 181 Filo, οπότε επέστρεψε και πάλι στην εκτέλεση αποστολών αγώνα αέρος-αέρος.
• Η 161 Filo Kartal εκσυγχρονίστηκε το 1992 με κύρια αποστολή τον αγώνα αέρος-εδάφους, ενώ ήταν η Μοίρα που αξιοποίησε για πρώτη φορά LANTIRN στην THK, παρέχοντας δυνατότητα νυχτερινών επιχειρήσεων και καθιστώντας την Τουρκική Αεροπορία τον πρώτο χρήστη του συστήματος εκτός των ΗΠΑ.

Η 9^η AJU στην περιοχή Altieylul του Μπαλίκεσιρ άρχισε να εκσυγχρονίζεται με F-16C/D το 1993.

• Η υπ0μονάδα της, η 192 Filo Kaplan, που αποτελείτη Μοίρα-μέλος στο NATO Tiger Association της ΤΗΚ εκσυγχρονίστηκε με F-16 τον Ιούνιο του 1993.
• Αντίστοιχα η 191 Filo Kobra παρέλαβε τα πρώτα της Fighting Falcon από τις 23 Σεπτεμβρίου 1994, ενώ από τον Ιούνιο του 1998 τα Block 40 αντικαταστάθηκαν από Block 50.
• Τέλος, όπως προαναφέρθηκε, η 193 Filo Oncel προήλθε από τη μετακίνηση της 143 Filo μετά την απόπειρα πραξικοπήματος του 2016 με ενδιάμεση παρουσία στην 5^η AJU ως 153.

Η 8^η AJU στην επαρχία Ντιάρμπακιρ «σήκωσε» για πολλά χρόνια το βάρος των επιχειρήσεων της ΤΗΚ κατά των Κούρδων, και ήταν έτσι η πιο ενεργή βάση μαχητικών αεροσκαφών στην Τουρκία.

• Η 181 Filo Pars εξοπλίστηκε με F-16 από το 1994, ενώ από τον Ιούλιο του 2000 παρέλαβε ατρακτίδια LANTIRN για τα Block 40 που αξιοποιούσε.
• Η άλλη Μοίρα της Βάσης, η 182 Filo Atmaca (Hawk), είχε ξεκινήσει τη «ζωή» της ως 183 Filo και μετονομάστηκε το 1972, ενώ παρέλαβε F-16 από τον Οκτώβριο του 1996.

Η 5^η AJU στη Μερσίνα της επαρχίας της Αμασίας είναι υπεύθυνη για την αεράμυνα της περιοχής της Μαύρης Θάλασσας.

• Η 151 Filo Tunc εκσυγχρονίστηκε με F-16 τον Ιούνιο του 1999 με κύρια αποστολή την καταστολή αεράμυνας-SEAD. Σημειώνεται ότι η πρώτη βολή AGM-88 HARM στην Τουρκία πραγματοποιήθηκε στις 18 Απριλίου 2006 εναντίον ραντάρ του συστήματος NIKE HERCULES στο πεδίο βολής Karapinar στο Ικόνιο, που κατέληξε με την καταστροφή των στόχων και στις δυο εκτοξεύσεις.
• Η 152 Filo Akinci συγκροτήθηκε στην 4^η AJU τον Μάρτιο του 1997 με F-16 Block 50, πριν μεταφερθεί στην 5^η AJU έναν μήνα αργότερα. Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2015 μεταστάθμευσε προσωρινά στη Μερσίνα και στη συνέχεια μόνιμα στο Ινσιρλίκ. Εκεί έγινε Μοίρα της νεοσύστατης 10 Ana Jet Us, η οποία προήλθε από τη μετονομασία της 10 Tanker Us Komutanligi (Διοίκηση Βάσης Αεροσκαφών Εναέριου Ανεφοδιασμού) τον Απρίλιο του 2024, ώστε να αντικατοπτρίζει καλύτερα τον ρόλο της.

Η 3^η AJU στο Ικόνιο είναι μία από τις πιο ενεργές βάσεις της THK, κυρίως λόγω της πραγματοποίησης πολυάριθμων ασκήσεων, ειδικά των εθνικών (τουρκικών) και διεθνών εκδόσεων της AnatolianEagle.

• H μοναδική υπομονάδα της, η 132^η Hancer,είναι Μοίρα Όπλων-Τακτικής (Silah ve Taktikler Filo) για την ειδική εκπαίδευση Ιπτάμενων και εκπαιδευτών τής THK, με την εκκίνηση του ρόλου αυτού στις 28 Αυγούστου 2006, όταν συγκροτήθηκε με 10 F-16C/D και 10 F-4E/2020. Η 132 Filo αναλαμβάνει τον ρόλο της REDAIR στις ασκήσεις AnatolianEagle.

Η 1^η AJU στο Εσκίσεχιρ εδρεύει στη Διοίκηση Αεροπορικών Δυνάμεων και Αντιαεροπορικής Πυραυλικής Άμυνας.

• Η κύρια υπομονάδα της είναι η 401 TestFilo, η οποία συγκροτήθηκε ως Κλιμάκιο Ανάπτυξης και Δοκιμών (Gelistirme ve Test Kita) στις 17 Απριλίου 2013 και έγινε Μοίρα στις 13 Μαρτίου 2015. Λειτουργεί επ΄ωφελεία της THK και της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας με δοκιμές όπλων και συστημάτων, είτε όσων αποκτούνται από το εξωτερικό σε αξιολογήσεις αποδοχής είτε (κυρίως) εγχώριων σχεδιάσεων.
• Όπως προαναφέρθηκε, η 142 Filo κατέληξε στο Εσκίσεχιρ υπό την 1^η AJU ως 113 Filo, ενώ η αρχική μονάδα με αυτό το όνομα πετούσε με RF-4E/TM, πριν διαλυθεί και επανεργοποιηθεί με F-16.

Η 16^η AJU στο Νταλαμάν της Μούγλα είναι η διάδοχος κατάσταση στην παλαιότερη μονάδα διοίκησης που ιδρύθηκε εκεί το 1985 για τη χρήση του εφεδρικού αεροδρομίου με καθήκοντα επιφυλακής. Από εκεί πετούν μη επανδρωμένα αεροσκάφη της ΤΗΚ με άμεση πρόσβαση στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο, ενώ βρίσκεται επίσης πολύ κοντά στη μεγάλη Ναυτική Βάση Ακσάζ και είναι σημαντικό κέντρο για τη Ναυτική Αεροπορία. S-70 Sea Hawk, P-72 και P-42 επιχειρούν από τη Βάση του Νταλαμάν, όπου βρίσκεται ο στόλος των TB2, ANKA και Aksungur του Τουρκικού Ναυτικού. Στο τέλος του 2024 η Διοίκηση του Αεροδρομίου Νταλαμάν αναβαθμίστηκε σε επίπεδο AJU, λαμβάνοντας υπόψη τις επιχειρησιακές ανάγκες για χρήση από ANKA και Akinci της THK, μαζί με F-16 με την 166 Filo Ucbey, Μοίρα που συγκροτήθηκε εκεί τον Νοέμβριο του 2024.

Σημείωση: Από τον Ιούλιο του 2024, F-16 της ΤHK έχουν αναπτυχθεί στην αεροπορική βάση Tamin/Dukhan στο Κατάρ, με την ίδρυση της Katar Hava Unsur Komutanligi (Διοίκηση Αεροπορικών Δυνάμεων Κατάρ) με την υποκείμενη Turk-Katar Musterek Filosu (Κοινή Τουρκο-Καταριανή Μοίρα), στην οποία συμβάλουν με μετασταθμεύσεις, εν περιτροπής, αεροπλάνα από διάφορες μονάδες Fighting Falcon.

Τουρκικό πρόγραμμα αναβάθμισης Ozgur

To πρόγραμμα Ozgur («Ανεξάρτητος»/«Ελεύθερος»), το οποίο ξεκίνησε στις 15 Δεκεμβρίου 2010 κατόπιν αιτήματος της Τουρκικής Αεροπορίας στη βιομηχανία, στόχευε στην αναβάθμιση των 35 (τότε) F‑16 Block 30, τα οποία δεν θα εκσυγχρονίζονταν στο πλαίσιο του προγράμματος CCIP (Common Configuration Implementation Program). Εκτός του προγράμματος αυτού έμεινε και μικρός αριθμός Block 40.

Υπενθυμίζεται ότι η αρχική γνωστοποίηση της αμερικανικής υπηρεσίας DSCA, του Οκτωβρίου του 2004 προς το Κογκρέσο των ΗΠΑ, αναφορικά με το πρόγραμμα Peace Onyx III, αφορούσε σε 218 αεροσκάφη, ήτοι: 38 Block 30, 104 Block 40 και 76 Block 50, αλλά τελικά αναβαθμίστηκαν 165 Block 40 και Block 50, που σημαίνει ότι ένας μικρός αριθμός (συνυπολογιζόμενων και των ενδεχόμενων απωλειών στο ίδιο διάστημα) Block 40 δεν υποβλήθηκαν στο εν λόγω πρόγραμμα.

Ο σκοπός του Ozgur ήταν η αντικατάσταση του υφιστάμενου υπολογιστή αποστολής με «εθνικό» σύστημα και αντίστοιχο λειτουργικό λογισμικό-OFP (Operational Flight Program), μετά την άρνηση των Αμερικανών να αποδεσμεύσουν τον πηγαίο κώδικα για τους υπολογιστές αποστολής MMC7000 που χρησιμοποιήθηκαν στο πρόγραμμα CCIP. Δηλαδή, η χρήση των τουρκικής σχεδίασης και κατασκευής συγκροτημάτων δεν αποσκοπούσε σε αντικατάσταση των αντίστοιχων αρχικών ως παρωχημένων (ή τουλάχιστον δεν ήταν αρχικά ο κύριος στόχος), αλλά στη διασφάλιση της ενσωμάτωσης εγχώριων όπλων αέρος-αέρος/αέρος-εδάφους και άλλου εξοπλισμού, από τα πολλαπλά προγράμματα που είχε εκκινήσει παράλληλα το (τότε) υφυπουργείο εξοπλισμών και αμυντικής βιομηχανίας. Να σημειωθεί ότι σύμφωνα με τουρκικές πηγές οι Αμερικανοί είχαν αποδεσμεύσει τον πηγαίο κώδικα για τα αεροσκάφη F-16C/D Block 30 και 40 του προγράμματος Peace Onyx I (κάτι όμως που δεν έχει ποτέ επιβεβαιωθεί και αντιτίθεται στην πάγια αμερικανική τακτική).

Η κρατική Aselsan (Askeri Elektronik Sanayi – Στρατιωτική Βιομηχανία Ηλεκτρονικών), ανέλαβε να αναπτύξει το υλικό (hardware) του υπολογιστή αποστολής για τον εκσυγχρονισμό, ενώ η Turkish Aerospace θα ανέπτυσσε το «πακέτο» λειτουργικού λογισμικού-OFP (Operational Flight Program), το οποίο ίσως στηρίχθηκε στην πρόσβαση στο υφιστάμενο OFP των Block 30/40. Ένα F‑16C Block 30 («87‑0019») χρησιμοποιήθηκε ως πρωτότυπο αεροσκάφος του προγράμματος με πλήρη αναβάθμιση στο πιλοτήριο μέσω της προσθήκης νέων έγχρωμων MFD, περιλαμβανομένης και μιας κεντρικής CMD (Central Mounted Display), στο στυλ των Block 50/52+ Advanced και Block 70/72.

Μετά την επιτυχή ολοκλήρωση των δοκιμών αποδοχής του «87‑0019», στο τέλος του 2020 ξεκίνησε η Φάση 1 του εκσυγχρονισμού σειράς με τρία Block 30TM (όπως πλέον είναι γνωστά και αυτά τα αεροσκάφη) που παραδόθηκαν στην THK το 2023. Σε αυτά, στο πλαίσιο του προγράμματος Ozgur, έχει αντικατασταθεί ο αμερικανικός υπολογιστής αποστολής EFCC από τον εγχώριο ACOREM GB της Aselsan, που θα χρησιμοποιηθεί και στο πρόγραμμα Ozgur-2, το οποίο θα δούμε παρακάτω.

Θα ακολουθήσει στη Φάση 2 η εγκατάσταση στα Block 30 του ραντάρ MURAD 100-A, επίσης της Aselsan, που θα αντικαταστήσει το υφιστάμενο AN/APG‑68. Σύμφωνα με στοιχεία που έχει αποδεσμεύσει η τουρκική εταιρεία αλλά και πληροφορίες από τουρκικά ΜΜΕ, το ραντάρ με στοιχειοκεραία AESA και περίπου 1000 πομποδέκτες (TRM) GaN (νιτριδίου του γαλλίου) εκπέμπει στην μπάντα συχνοτήτων «X» και διαθέτει πολλαπλές λειτουργίες αποκάλυψης στόχων με αυτόματη αναγνώριση μέσω αλγορίθμων υποστηριζόμενων από τεχνητή νοημοσύνη, παρακολούθηση πολλαπλών στόχων, χαρτογράφηση εδάφους, μέτρηση αποστάσεων, επιτήρηση SAR/ISAR, ευρυζωνική παρακολούθηση φάσματος (ESM), ηλεκτρονικές παρεμβολές (electronic attack) και έλεγχο πυρός όπλων αέρος-αέρος και αέρος εδάφους.

Σύμφωνα με τον τουρκικό Τύπο, το σύστημα είναι σε ώριμη φάση ολοκλήρωσης με τα αεροσκάφη F-16 Block 30, ενώ προορίζεται να τοποθετηθεί και σε μη επανδρωμένα ANKA-3, Akinci και Kizilelma. Η πρώτη πτητική δοκιμή του MURAD 100-A στο πρωτότυπο Ozgur ‑16 CBlock 30ΜΤ από την Aselsan πραγματοποιήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 2024.

Παράλληλα με όλα τα παραπάνω υλοποιήθηκε στην ΤΑΙ πρόγραμμα δομικής ενίσχυσης (SLEP) με σκοπό την αύξηση του ορίου ζωής των αεροσκαφών κατά 4.000 ώρες.

Από την άλλη, τον Ιούλιο του 2023 υπογράφηκε η σύμβαση $1,9 δις για το πρόγραμμα Ozgur-2 με στόχο την αναβάθμιση των Block 30/40/50 με την εξαίρεση (τότε) των 79 αεροσκαφών (29 Block 50+ και 50 Block 40) που προορίζονταν να αναβαθμιστούν στο επίπεδο Viper. Καθώς η πρόθεση αναφορικά με τα τελευταία παραμένει μετέωρη, σε περίπτωση που τελικά εγκαταλειφθεί οριστικά, μάλλον θα ακολουθήσουν σε επόμενη φάση.

Σύμφωνα με δημοσιοποιημένα στοιχεία για το χρονοδιάγραμμα των επάλληλων προγραμμάτων Ozgur 1/2, τα Block 30 επρόκειτο να αναβαθμιστούν στο διάστημα 2025-2027 και τα Block 40/50 (εκτός των 79) στο διάστημα 2028-2030. Με την ολοκλήρωση της αναβάθμισης θα μπορούν να χρησιμοποιούν όλα τα εγχώρια όπλα χωρίς περιορισμούς: SOM, ATMACA, Bozdogan, Gokdogan, οικογένειες βομβών HGK, KGK κ.ά. Ωστόσο, το πρόγραμμα Ozgur 2 σημειώνει καθυστερήσεις και στην παρούσα φάση εστιάζεται στην προετοιμασία των πρωτοτύπων Block 40M και Block 50M. Συνεπώς το ανωτέρω χρονοδιάγραμμα δεν αναμένεται να τηρηθεί, αλλά είναι δεδομένο και προφανώς ασκεί πιέσεις χωρίς -σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις- να υπάρχει περιθώριο υπαναχώρησης και επανεξέτασης του προγράμματος Viper.

Σήμερα η ΤΗΚ στο μεγαλύτερο μέρος του στόλου των F-16, δηλαδή στα υπόλοιπα αεροσκάφη που δεν έχουν υποβληθεί στο πρόγραμμα Ozgur, για τη χρήση εγχώριων όπλων χρησιμοποιεί tablet στο πιλοτήριο, μια λύση αρκετά διαδεδομένη και στην Ουκρανία, όπου χρειάστηκε η άμεση ενσωμάτωση δυτικών πυρομαχικών σε σοβιετικής/ρωσικής προέλευσης μαχητικά. Η λύση αυτή υιοθετήθηκε, επειδή από τα παλαιά ρωσικά αεροσκάφη απουσιάζει και αρτηρία διαμεταγωγής δεδομένων. Στην περίπτωση της THK η χρήση του tablet έχει ως σκοπό να «παρακάμψει» το OFP, καθώς δεν διαθέτει πρόσβαση στον πηγαίο κώδικα και τα εγχώρια όπλα δεν είναι πιστοποιημένα στο αεροσκάφος. Το σύστημα λέγεται UBAS (Ucaktan Bagimsiz Atis Sistemi ή Ανεξάρτητο Σύστημα Βολής Αεροσκαφών), και το ανέπτυξε το ινστιτούτο TUBITAK SAGE, ενώ το ενσωμάτωσε σε F-16 τον Απρίλιο του 2023. Το tablet τοποθετείται στον πίνακα ηλεκτρονικών ICP (Input Control Panel) και θα χρησιμοποιηθεί ως ενδιάμεση λύση έως την υλοποίηση του προγράμματος αναβάθμισης Ozgur 2 για τα αεροσκάφη Block 40/Block 50/Block 50+ που έχουν υποβληθεί στο πρόγραμμα CCIP και δεν υπάρχει πρόσβαση στους πηγαίους κωδικούς. Το ICP παρέχει πληροφορίες πλοήγησης, επικοινωνιών, επιλογής όπλων κ.ά. Το λογισμικό επιτρέπει στον χειριστή να έχει πρόσβαση στη μονάδα διασύνδεσης του όπλου, να βλέπει αλλά και να επιλέγει τις παραμέτρους βολής του. O χειριστής έχει ένα δεύτερο tablet στα γόνατά του, ώστε να έχει ταυτόχρονα πρόσβαση στις πληροφορίες του ICP. Τον Μάρτιο του 2025 κυκλοφόρησε video βολής βλήματος SOM-J από αεροσκάφος Block 40 εφοδιασμένο με το σύστημα UBAS.

Οι εξελίξεις μαχητικών στην ΤΗΚ

Οι προθέσεις της Τουρκίας αναφορικά με την εξάλειψη του χάσματος μαχητικών που αντιμετώπισε η Τουρκική Αεροπορία, ως αποτέλεσμα παλινδρομικών κινήσεων αλλά και των προβληματικών σχέσεων με τις ΗΠΑ, φαίνεται να αποσαφηνίζονται, όπως γράψαμε και στο προηγούμενο τεύχος μας, αναφορικά με την προμήθεια Eurofighter, αν και σε κάποιο βαθμό παραμένουν ασαφείς ως προς το μέλλον του στόλου των F-16.

Οι πιο πρόσφατες εξελίξεις σχετικές με το πρόγραμμα αγοράς Typhoon, που επικαιροποιούν όσα γράψαμε, επιβεβαιώνουν ότι τα πρώτα από τα 12 μαχητικά Tranche 3A, προερχόμενα από το απόθεμα της Αεροπορίας του Κατάρ, σύμφωνα με πολλαπλές αναφορές του τουρκικού Τύπου, θα περάσουν σε τουρκικά χέρια στο τέλος του τρέχοντος Φεβρουαρίου (σ.σ. εδώ βέβαια οι εξελίξεις με τον πόλεμο στο Ιράν, έχουν αναβάλει αυτό τον προγραμματισμό). Πιο συγκεκριμένα, δημοσιογραφικές πληροφορίες από την έκθεση αμυντικού υλικού DIMDEX στο Κατάρ (19-22 Ιανουαρίου 2026) ανέφεραν ότι στη διάρκειά της πραγματοποιήθηκε τριμερής συνάντηση των αρχηγών της THK, της Emiri Qatari Air Force και της RAF, στην οποία υπήρξε ανασκόπηση των σχετικών διαδικασιών. Όπως φαίνεται, εκτός της BAE Systems, και η Royal Air Force συντονίζουν το τουρκικό πρόγραμμα, καθώς (όπως έχουμε γράψει) η τελευταία υποστηρίζει την ένταξη των Eurofighter στην αεροπορία του Εμιράτου από την παραγγελία τους, με την πρώτη να διατηρεί συμβόλαια FOS. Οι ίδιες πηγές σημείωναν ότι Τούρκοι ιπτάμενοι και μηχανικοί είχαν ήδη ξεκινήσει εκπαίδευση στον νέο τύπο, χωρίς όμως να διευκρινίζεται εάν αυτή λάμβανε χώρα στο Κατάρ (που είναι το πιθανότερο) ή στο Ηνωμένο Βασίλειο. Οι πληροφορίες αυτές επιβεβαιώνουν όσα είχε πει ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, αμέσως μετά την υπογραφή της συμφωνίας για τα 20 καινούργια Eurofighter τον περασμένο Νοέμβριο, ότι οι παραδόσεις τους προγραμματίζονται για το 2023, αλλά η Τουρκική Αεροπορία θα αρχίσει να παραλαμβάνει μεταχειρισμένα μαχητικά του τύπου «νωρίς μέσα στο 2026».

Όπως αναλύσαμε στην «Πτήση» νο 67, οι αρχικές πληροφορίες σχετικά με την τουρκική προσπάθεια απόκτησης μεταχειρισμένων Typhoon ήταν μοιρασμένες ανάμεσα σε 12 με πηγή το Κατάρ (τα μισά του αποθέματός του) και 12 από το Ομάν (το σύνολο του στόλου του). Υπενθυμίζουμε ότι και τα αεροσκάφη των δύο αραβικών χωρών αναφέρονται ως Tranche 3A· εντούτοις,παρουσιάζουν μια σημαντική διαφορά: τα EF 2000 του Ομάν διαθέτουν το ραντάρ μηχανικής σάρωσης CAPTOR-M, ενώ αυτά του Κατάρ είναι εξοπλισμένα με AESA ECRS Mk0, το οποίο εγκατέστησε η BAE και στα αεροπλάνα του Κουβέιτ. Οι πληροφορίες ανέφεραν τότε ότι η Τουρκία θα προχωρούσε σε αναβάθμιση των μεταχειρισμένων μαχητικών της Βασιλικής Αεροπορίας του Ομάν, εκσυγχρονίζοντάς τα το 2027-2028 στο ίδιο επίπεδο με αυτά του Κατάρ, ομογενοποιώντας τον στόλο.

Αμέσως μετά την DIMDEX, υπήρξε μια πληθώρα τουρκικών δημοσιευμάτων αναφορικά με το Κατάρ, τα οποία φέρουν την Άγκυρα να βρίσκεται στα πρόθυρα συμφωνίας με τη Ντόχα για να απορροφήσειτο σύνολο των 24 Typhoon που διαθέτει η Emiri Qatari Air Force, τα τελευταία από τα οποία παραλήφθηκαν μόλις πριν από το τέλος του 2025. Τον περασμένο Νοέμβριο ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν, είχε ανακοινώσει ότι η χώρα του έχει έλθει σε προκαταρκτική συμφωνία με το Κατάρ για την απόκτηση των 24 Eurofighter Tranche 3A, αλλά ο αρχηγός της ΤΗΚ επέμενε σε δηλώσεις του για 12+12. Εάν τελικά επιβεβαιωθεί η «προτίμηση» της Άγκυρας στα Typhoon του Κατάρ, αυτό σημαίνει ότι η THK θα μπορούσε να αποκτήσει άμεσα αρκετά μαχητικά, και μάλιστα της ικανότερης έκδοσης που πετούν σήμερα (μέχρι την παράδοση των πρώτων νέων ισπανικών με ραντάρ AESA ECRS Mk1), για να συγκροτήσει μια πλήρη Μοίρα, επιτυγχάνοντας πολύ σύντομα αρχική επιχειρησιακή ετοιμότητα. Επιπλέον, αποφεύγεται η διαδικασία αναβάθμισης που θα απαιτούσαν τα αεροπλάνα του Ομάν και το όποιο ρίσκο ενσωμάτωνε αυτή. [Μια αντίστοιχη διαδικασία θα ακολουθήσει και η RAF για τα δικά της Tranche 3A, που είναι ίδια με του Ομάν και διαθέτουν σήμερα μηχανικό ραντάρ CAPTOR-M, αν και σε αυτή την περίπτωση θα αντικατασταθεί με ECRS Mk2.]

Μια συμφωνία με το Κατάρ (είτε για 12 είτε για 24 αεροπλάνα) μπορεί να πλαισιωθεί και με όπλα που η ΤΗΚ θα παραλάβει άμεσα. Το οπλοστάσιο του Εμιράτου περιλαμβάνει Meteor και Scalp/Storm Shadow, τους οποίους τα Typhoon μοιράζονται με τα Rafale. Οι AIM‑132 ASRAAM (Advanced Short Range AAM) όμως είναι όπλα αξιοποιήσιμα μόνο σε Eurofighter.

Στο δυσμενέστερο για την ΠΑ σενάριο, η THK μπορεί να συγκροτήσει μέσα στο 2026 μια ενισχυμένη Μοίρα με Eurofighter Tranche 3A (20 μονοθέσια και 4 διθέσια T3), τα οποία θα έχουν στο σύνολό τους ραντάρ AESA ECRS Mk0, οπλισμένα με Meteor και ASRAAM, πλήρως συμβατά με τα τουρκικά ιπτάμεντα ραντάρ, E‑7T. Η δύναμη αυτή, που θα αντισταθμίσει άμεσα την ελληνική επένδυση σε Rafale F3R (με μοναδική συνιστώσα διαφοροποίησης, τουλάχιστον αρχικά, το επίπεδο επιχειρησιακής αξιοποίησης σήμερα), θα ενισχυθεί από το 2030 με 20 πρόσθετα Tranche 4, ενώ δεν αποκλείεται και η άσκηση της προαίρεσης των 20 αεροσκαφών, που θα δημιουργήσει αντίστοιχα ένα (ελαφρά ανομοιογενή) στόλο 44 ή και 64 μαχητικών.

Ελληνικό F-16 Viper vs τουρκικό F-16 Ozgur

Οποιαδήποτε αξιολόγηση για την περαιτέρω εξέλιξη του ισοζυγίου αεροπορικής ισχύος στο Αιγαίο θα πρέπει να εξεταστεί στο επίπεδο των στόλων F‑16, που για το ορατό μέλλον θα συνεχίσουν να αποτελούν τη ραχοκοκαλιά τόσο της ΠΑ όσο και της THK.

Όπως προαναφέρθηκε, η Τουρκική Αεροπορία υλοποιεί τα προγράμματα Ozgur 1 και Ozgur 2 αντίστοιχα για τα Block 30 και Block 40/50, τα οποία δεν εντάχθηκαν στο πρόγραμμα CCIP· αυτά είχαν αναβαθμιστεί, αλλά δεν ήταν προγραμματισμένα να γίνουν Viper. Εάν, όπως εκτιμάται, η επιδίωξη για το πρόγραμμα Viper εγκαταλειφθεί, είναι βέβαιο ότι για αυτά τα 79 αεροσκάφη θα υπάρξει και πρόγραμμα Ozgur 3, πιθανότατα περί το 2030 (παράλληλα με το Ozgur 2, με το οποίο θα υπάρχει χρονική επικάλυψη). Έτσι, το σύνολο των υφιστάμενων τουρκικών Fighting Falcon θα διαθέτει νέα ηλεκτρονικά αποστολής, προηγμένο ραντάρ MURAD 100‑A και δυνατότητα αξιοποίησης του αυξανόμενου εγχώριου οπλοστασίου.

Άγνωστος παράγοντας παραμένει η άλλη επιδίωξη της THK αναφορικά με τα F‑16, δηλαδή η προμήθεια των 40 νέας παραγωγής Block 70, που έχει ήδη εγκριθεί από τις ΗΠΑ. Πιστεύεται ότι τα αεροπλάνα αυτά θα αποτελούσαν ενδιάμεση λύση ενίσχυσης της Τουρκικής Αεροπορίας έως την ύπαρξη ουσιαστικών εξελίξεων είτε με τα F‑35, είτε με το πρόγραμμα Kaan. Η προμήθεια των Eurofighter, όμως, ίσως έχει καταστήσει πλέον αυτή την προμήθεια πλεονασματική, παρά τις περί του αντιθέτου δηλώσεις του Τούρκου προέδρου.

Για την ελληνική Πολεμική Αεροπορία, το μέλλον εδράζεται στο τρέχον πρόγραμμα Viper, με το 49ο αεροπλάνο να έχει παραδοθεί, ενώ η ΕΑΒ, όταν γράφονταν αυτές οι γραμμές, αναμενόταν να υποδεχθεί το πρώτο Block 52+ Advanced. Ως γνωστόν, το πρόγραμμα, μετά την τροποποίηση του μονοθέσιου πρωτοτύπου, εξελίχθηκε με τη δημιουργία τεσσάρων αεροσκαφών δοκιμών, από ένα μονοθέσιο και ένα διθέσιο, από τους στόλους των μαχητικών των προγραμμμάτων προμήθειας, PX III και PX IV. Στη συνέχεια ξεκίνησε ο εκσυγχρονισμός σειράς για τα Block 52+ (PX III) και θα προχωρήσει με τα Block 52M (PX IV), φάση η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2028.

Υπό το πρίσμα των εξελίξεων στον στόλο των τουρκικών F‑16, τις οποίες αναλύσαμε, η αντίδραση της ΠΑ δεν θα μπορούσε να είναι άλλη από τον άμεσο εκσυγχρονισμό των 38 (37+1) Block 50 στο πλήρες πρότυπο Viper, καθώς ο χρόνος έχει επίσης σημασία. Τη συγκεκριμένη περίοδο δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία για μια απευθείας σύγκριση του F‑16V και του F‑16 Ozgur, αν και μια τέτοια απόπειρα θα είχε μικρή σημασία στην προσέγγιση που επιχειρούμε.

Είναι προφανές ότι ένα F‑16 Block 50 που κατασκευάστηκε πριν από 30 χρόνια δεν μπορεί να αντιπαρατεθεί σε ένα αντίστοιχο που έχει εκσυγχρονιστεί με ραντάρ AESA και πλαισιώνεται από άλλες βελτιώσεις, κάτι όμως που μπορεί να κάνει ένα F‑16V.

Επιπλέον της ενσωματωμένης τεχνολογίας, στην προκειμένη περίπτωση, στο ισοζύγιο ισχύος βαρύνουν και οι αριθμοί: τα 83 F‑16 Viper του υφιστάμενου προγράμματος εκσυγχρονισμού της ΠΑ δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν τον συνολικό στόλο των εκσυγχρονισμένων F‑16 Ozgur της THK, και η προσθήκη των 38 Block 50 σε επίπεδο Viper αποτελεί το ελάχιστο βήμα που μπορεί να γίνει.